palec

DRUKUJ
Bor
SKN
SJPXVII
STR
SWil
SJPSz
SJPDun
ISJP
PSWP
USJP
Pas
SIJPArct
SJPDor
SJPWar
psł. *palьcь 'kciuk'
Psł. *palьcь prawdopodobnie od niezachowanego psł. przymiotnika *palъ 'gruby' z przyrostkiem *-ьcь, który urzeczownikowiał pierwotny przymiotnik (Bor).
1.a dłoni
jedno z pięciu ruchomych zakończeń dłoni człowieka zbudowane ze zginających się członów

CZŁOWIEK JAKO ISTOTA FIZYCZNA
arrow down
Budowa i funkcjonowanie ciała ludzkiego
arrow down
części ciała, elementy i substancje składowe

  • czwarty, drugi; najmniejszy, średni, środkowy; mój, swój, twój; własny; brudny; kościsty; krzywy, wyprostowany, zgięty; amputowany; kontuzjowany, odmrożony, pęknięty, skaleczony, obcięty, odcięty, ucięty, wybity, złamany, zwichnięty; każdy palec; długie, smukłe, szczupłe, wychudłe, wysmukłe; drżące, zaciśnięte, zgrabiałe; wszystkie palce
  • jeden palec; dwa, trzy, cztery palce; pięć, dziesięć... palców
  • palce dłoni, rąk
  • palec u dłoni, u ręki
  • człon, kawałek; czubek, koniec, opuszka; długość, grubość, wielkość; brak; amputacja, operacja; ból, kontuzja, uraz, złamanie, zwichnięcie; odcisk; nacisk, ruch palca; w kształcie palca; za dotknięciem palca; koniuszki, końcówka, kości, nasada, stawy; układ; odmrożenie, przykurcze palców; za pomocą palców
  • krew z palca
  • skóra między/pomiędzy palcami
  • obrączka, pierścień, pierścionek, sygnet; kurzajka na palcu; dłoń o grubych palcach
  • gruby na palec, na pół palca; gruby, szeroki na dwa palce
  • palec boli, obiera; zrósł się
  • podnieść/podnosić, unosić; wycelować w kogoś; przykładać, przyłożyć, przytknąć do ust; kłaść, położyć, trzymać na ustach; oblizać/oblizywać, poślinić, ślinić, ssać; skaleczyć, uciąć, wybić, złamać (sobie); stracić; umoczyć w czymś; wetknąć, wkładać, włożyć, wsadzić w coś, wsunąć w coś palec; stracić; podnieść do góry, rozcapierzyć; zamoczyć, zanurzyć w czymś; zacisnąć/zaciskać na czymś palce
  • dotknąć/dotykać czegoś; kiwnąć/kiwać, skinąć; popukać, puknąć/pukać, postukać, stuknąć/stukać, uderzyć/uderzać w coś; pokazać/pokazywać, wskazać/wskazywać, wycelować w kogoś/coś palcem; pociągnąć po czymś, pocierać, przesunąć, wodzić po czymś; przycisnąć, przytrzymać palcem; bębnić, pstryknąć/pstrykać, strzelić, zabębnić; kręcić młynka, poruszać, przebierać po czymś, strzepnąć, szarpać; czesać, czochrać, dotykać, gładzić, głaskać, macać, muskać, obmacywać, pieścić, rozczesać/rozczesywać; jeść; sprawdzić, wyczuć/wyczuwać; bębnić o coś palcami
  • włożyć na palec; skaleczyć się, ugryźć w palec
  • ścisnąć/ściskać między palcami; czuć/poczuć pod palcami
  • liczyć, policzyć, wyliczać, zliczyć; gwizdać na palcach; gnieść, obracać, trzymać, zgnieść; czuć w palcach
  • palce jak szpony

Ojciec przymrużył oko, przyłożył palec do ust i jak mógł najciszej, powiedział:
- Pst!

źródło: NKJP: Marek Ławrynowicz: Diabeł na dzwonnicy, 1998

Pasażer fiata 126p doznał urazu głowy, złamania palca i kości śródręcza.

źródło: NKJP: (BH): Policjant przed sądem, Dziennik Polski, 2001-04-06

Przy okazji będzie można podziwiać wytwory zręcznych palców tkaczek ludowych, rękodzieło artystyczne oraz miniwystawę sprzętu, jaki przed laty wypełniał polskie chałupiny pod strzechą.

źródło: NKJP: Babskie rządy na wesoło, Dziennik Polski, 2001-03-31

[...] bramkarz gości końcami palców wybił zmierzającą w okienko piłkę na rzut rożny.

źródło: NKJP: Wymarzony początek, Dziennik Polski, 2000-10-02

To już czwarta wojna w moim życiu - obliczyła na palcach.

źródło: NKJP: Andrzej Mularczyk: Sami swoi, 1997

część mowy: rzeczownik
rodzaj gramatyczny: m3
liczba pojedynczaliczba mnoga
M:
palec
M:
palce
D:
palca
D:
palców
C:
palcowi
C:
palcom
B:
palec
B:
palce
N:
palcem
N:
palcami
Ms:
palcu
Ms:
palcach
W:
palcu
W:
palce
1.b w rękawiczce
część rękawiczki okrywająca palec - część dłoni

CODZIENNE ŻYCIE CZŁOWIEKA
arrow down
Ubranie
arrow down
rodzaje i części ubrań

  • rękawiczki bez palców
  • rękawiczka z jednym palcem; z obciętymi palcami
  • dziura na palcu; rękawiczka o jednym palcu

[...] będę robiła rękawiczki z jednym palcem, bo tylko takie umiem.

źródło: NKJP: Krystyna Kofta: Monografia grzechów z dziennika 1978-1989, 2006

Nowinki pojawiły się także w dziale rękawiczek. Jedna z nich to rękawiczki z czterema palcami, nie do końca zakrytymi. Rozwiązanie takie ułatwia manewrowanie przy zapinaniu klamer, butów itp.

źródło: NKJP: (ECZ): Może być ciepło i wygodnie, Dzienik Polski, 2003-01-31

Była gruba, owinięta chustą i miała rękawiczki z obciętymi palcami.

źródło: NKJP: Teresa Bogucka: Biedni i bogaci, Gazeta Wyborcza - Dodatek, 1997-03-28

Nie wiemy, jak zimno jest już na zewnątrz, bo zgubiliśmy termometr. Może minus 25 albo minus 30 stopni. [...] Na cienkie rękawice polarowe z pięcioma palcami trzeba było naciągnąć grube rękawice z jednym palcem.

źródło: NKJP: Adam Warjak: Warjak na Spitsbergenie, Gazeta Wyborcza - Dodatek, 1996-07-26

Nosi wytarte dżinsy, T-shirty, ciemne okulary, skórzane rękawiczki bez palców.

źródło: NKJP: Paweł Smoliński: Ludzie drogi, Gazeta Wyborcza - Dodatek, 1996-11-22

część mowy: rzeczownik
rodzaj gramatyczny: m3
liczba pojedynczaliczba mnoga
M:
palec
M:
palce
D:
palca
D:
palców
C:
palcowi
C:
palcom
B:
palec
B:
palce
N:
palcem
N:
palcami
Ms:
palcu
Ms:
palcach
W:
palcu
W:
palce
2.a stopy
jedno z pięciu ruchomych zakończeń stopy człowieka lub kończyny zwierzęcia

CZŁOWIEK JAKO ISTOTA FIZYCZNA
arrow down
Budowa i funkcjonowanie ciała ludzkiego
arrow down
części ciała, elementy i substancje składowe

  • brudny; wystający; kontuzjowany, stłuczony, wybity, złamany palec
  • palec stopy; palce nóg; (tylnych) kończyn
  • palec u nogi, u stopy
  • koniec; amputacja; ból; kontuzja, uraz, złamanie, zwichnięcie palca; czubki, kości, nasada, stawy; odmrożenie, zniekształcenie palców
  • błona (pławna/pływna) między palcami; skóra między/pomiędzy palcami
  • nagniotek, odcisk na palcu
  • wybić, złamać (sobie) palec
  • wspiąć się/wspinać się na palce; skaleczyć się w palec
  • chodzić, iść, podejść/podchodzić, przejść, skradać się, zbliżyć się, wejść, wyjść...; stanąć, unieść się/unosić się, wspiąć się/wspinać się na palcach; deptać po palcach

Podczas mierzenia butów należy zwrócić uwagę na to, czy domykają się klamry, noga jest dokładnie opięta przez but, a pięta unieruchomiona przy jednoczesnej możliwości poruszania palcami.

źródło: NKJP: Czas na śnieżne szaleństwo, Dziennik Polski, 2002-11-09

Z jednym partnerem tańczysz tak, jakbyście się oboje urodzili tylko do tego, z innym nie możesz złapać rytmu i wciąż depczecie sobie po palcach - na parkiecie jest jak w życiu.

źródło: NKJP: Miłosna szkoła tańca, Cosmopolitan, 2000

[...] zarówno psy, jak i koty (i ich bliżsi i dalsi kuzyni) mają silnie zredukowany lub całkowicie zanikły pierwszy palec obu par kończyn.

źródło: NKJP: Marcin Ryszkiewicz: Przepis na człowieka, 1996

Wstaję cicho, nakładam pantofle, wyciągam z walizki pamiętnik i na palcach wychodzę na korytarz.

źródło: NKJP: Stanisław Dygat: Jezioro Bodeńskie, 1995

Grzybica stóp jest chorobą bardzo często lekceważoną. Zdeformowane paznokcie i łuszcząca się skóra na palcach stóp uważane są za defekty wyłącznie kosmetyczne, a wielu osobom te nieestetyczne zmiany w ogóle nie przeszkadzają.

źródło: NKJP: (SIE): Nie tylko moda, Dziennik Polski, 2001-06-05

część mowy: rzeczownik
rodzaj gramatyczny: m3
liczba pojedynczaliczba mnoga
M:
palec
M:
palce
D:
palca
D:
palców
C:
palcowi
C:
palcom
B:
palec
B:
palce
N:
palcem
N:
palcami
Ms:
palcu
Ms:
palcach
W:
palcu
W:
palce
2.b w skarpecie
część skarpety okrywająca palec - część stopy

CODZIENNE ŻYCIE CZŁOWIEKA
arrow down
Ubranie
arrow down
rodzaje i części ubrań

  • skarpetki, skarpety z (pięcioma) palcami

Osobiście bym nie nakładał skarpet, ale ostatnio widziałem w sklepie skarpety z osobnym „dużym palcem” i pewnie by to pasowało do sandałów ...

źródło: Internet

[...] bardzo podobają mi się skarpetki z rozdzielonymi palcami, takie jak rękawiczki.

źródło: Internet

W sklepie bieliźniarskim w Katowicach przy ul. Kościuszki można kupić skarpetki na wielkie mrozy. Są z bawełny i jak rękawiczki mają pięć palców.

źródło: Internet

[...] chodzę po domu cały rok w klapeczkach japonkach, a kiedy mi zimno zimą, to nabyłam takie skarpety z palcami i ew. do tych klapeczek zakładam [...].

źródło: NKJP: Skarpetkofobia, Usenet -- pl.soc.dzieci, 2005-07-23

część mowy: rzeczownik
rodzaj gramatyczny: m3
liczba pojedynczaliczba mnoga
M:
palec
M:
palce
D:
palca
D:
palców
C:
palcowi
C:
palcom
B:
palec
B:
palce
N:
palcem
N:
palcami
Ms:
palcu
Ms:
palcach
W:
palcu
W:
palce
3. w urządzeniu
ruchoma wydłużona część urządzenia przypominająca kształtem palec - część dłoni

CZŁOWIEK I TECHNIKA
arrow down
Urządzenia i maszyny
arrow down
budowa urządzeń i maszyn

  • palec rozdzielacza

Sprawdźmy więc sprawność alternatora, a także doładujmy przed zimą akumulator. Następnie możemy oczyścić lub wymienić kopułkę i palec rozdzielacza.

źródło: NKJP: WM: Nadchodzi zima, Dziennik Polski, 2000-12-04

W skład zespołu supłacza wchodzą ponadto śruby regulacji chwytacza i palca supłacza.

źródło: Internet

Zamontowane blisko siebie, zakrzywione palce gwarantują skuteczne i szybkie przenoszenie zebranej masy do podawacza, co zwiększa wydajność pracy.

źródło: Internet

Modele BR7000 z podajnikiem widłowym mają długie palce mechanizmu zbierającego, które gwarantują sięganie na sam spód wału słomy lub siana i transport całości materiału na dno komory prasy.

źródło: Internet

Wyrzucona przez wytrząsacze słoma była podawana sprężystymi palcami nagarniacza pod tłok prasy.

źródło: Internet

część mowy: rzeczownik
rodzaj gramatyczny: m3
liczba pojedynczaliczba mnoga
M:
palec
M:
palce
D:
palca
D:
palców
C:
palcowi
C:
palcom
B:
palec
B:
palce
N:
palcem
N:
palcami
Ms:
palcu
Ms:
palcach
W:
palcu
W:
palce

bez ograniczeń+palec+
CZEGO

coś przecieka przez palce komuś


coś przepływa przez palce komuś


coś przecieka między palcami komuś


coś przeciekło przez palce komuś


coś przeciekło między palcami komuś


da się policzyć kogoś/coś na palcach jednej ręki


da się policzyć kogoś/coś na palcach


duży palec


wielki palec


jedenasty palec


dwudziesty pierwszy palec


ktoś chodzi na palcach wokół/koło kogoś


ktoś grozi palcem komuś


ktoś kiwa palcem w bucie


ktoś ma w małym palcu coś


ktoś ma w jednym palcu coś


ktoś macza palce w czymś


ktoś może policzyć kogoś/coś na palcach jednej ręki


ktoś może policzyć kogoś/coś na palcach


ktoś nie kiwa palcem


ktoś nie rusza palcem


ktoś nie kiwa palcem w bucie


ktoś nie kiwnął palcem


ktoś nie ruszył palcem


ktoś nie kiwnął palcem w bucie


ktoś nie tknął palcem kogoś


ktoś nie ruszył palcem kogoś


ktoś owija sobie wokół/dookoła/koło palca kogoś


ktoś okręca sobie wokół/dookoła/koło palca kogoś


ktoś owinął sobie wokół/dookoła/koło palca kogoś


ktoś okręcił sobie wokół/dookoła małego palca kogoś


ktoś owinął sobie wokół/dookoła małego palca kogoś


ktoś okręcił sobie wokół/dookoła/koło palca kogoś


ktoś patrzy na ręce komuś


ktoś patrzy na palce komuś


ktoś patrzy przez palce


ktoś pogroził palcem komuś


ktoś trzyma kciuki


ktoś trzyma palce


ktoś wkłada palce między drzwi


ktoś wsadza palce między drzwi


ktoś pcha palce między drzwi


ktoś wyssał z palca coś


ktoś wytknął palcem kogoś


ktoś wytyka palcem kogoś


ktoś pokazuje palcem kogoś


ktoś zdejmuje odciski palców


ktoś zbiera odciski palców


ktoś zdjął odciski palców


ktoś zebrał odciski palców


lepkie ręce


mały palec


nie ma gdzie szpilki wcisnąć


nie można palca wcisnąć


nie można palca wetknąć


nie da się palca wcisnąć


nie ma gdzie palca wcisnąć


nie ma gdzie palca wetknąć


nie wytykając palcem


palce lizać


że palce lizać


palcem na/po wodzie pisany


palec Boży


palec opatrzności


palec Opatrzności


palec wskazujący


ręka świerzbi kogoś


palec świerzbi kogoś


palec swędzi kogoś


sam jak palec


samiutki jak palec


samotny jak palec


serdeczny palec


spod dużego palca


z palcem w nosie


z palcem w dupie


Przysłowia

Nie kłaść palca między drzwi


Nie pchać palca między drzwi


Nie wkładać palca między drzwi


Nie wsadzać palca między drzwi