UKRYJ ODMIANĘ ROZWIŃ WSZYSTKO DRUKUJ

talerz

Chronologizacja

1 połowa XV w., SStp

Odmiana

część mowy: rzeczownik

rodzaj gramatyczny: m3

	liczba pojedyncza	liczba mnoga
M.	talerz	talerze
D.	talerza	talerzy
C.	talerzowi	talerzom
B.	talerz	talerze
N.	talerzem	talerzami
Ms.	talerzu	talerzach
W.	talerzu	talerze

Pochodzenie

st.-w.-niem. talier

Ten sam wyraz w śr.-w.-niem. teller/teler/telier z wł. tagliere 'deska do krojenia mięsa'

1.a naczynie

Definicja

naczynie zwykle okrągłe, płaskie lub z wgłębieniem, przeznaczone do podawania i jedzenia potraw

Kwalifikacja tematyczna

CODZIENNE ŻYCIE CZŁOWIEKA Jedzenie i jego przygotowanie miejsca, osoby, przedmioty, sytuacje związane z jedzeniem

Relacje znaczeniowe

hiperonimy:

naczynie

Połączenia

blaszany, cynowy, drewniany, fajansowy, gliniany, kryształowy, majolikowy, metalowy, miedziany, papierowy, plastikowy, porcelanowy, srebrny, złoty; dekoracyjny; ozdobny, malowany; okrągły; biały; duży, mały, niewielki, ogromny, wielki; zwykły; żaroodporny; poszczerbiony, potłuczony, wyszczerbiony; napełniony czymś, pełen czegoś, pełny, pusty; brudny, czysty; niedomyty; dodatkowy; cudzy, własny, wspólny; osobny; wolny; gorący; jednorazowy talerz
talerz od zupy
talerz z ciastem, z ciastkami, z jedzeniem, z kaszą, z owocami, z resztkami, z rybą, z sałatką, z ziemniakami, z zupą
talerz na stole; po zupie
talerze i filiżanki, talerze i garnki, talerze i kieliszki, talerze i kubki, talerze i łyżki, talerze i nakrycia, talerze i półmiski, talerze i szklanki, talerze i sztućce
brzeg, krawędź, środek; wielkość; zawartość; brzęk, szczęk talerza; komplet, stos talerzy
talerz stoi; talerze piętrzą się
przynieść/przynosić; postawić, stawiać; opróżnić/opróżniać; odnieść/odnosić, odstawić, odsunąć/odsuwać talerz; roznosić, rozstawiać; zmienić/zmieniać; sprzątnąć, wziąć, zabrać, zebrać/zbierać (ze stołu); myć, pozmywać, zmywać; wycierać; stłuc, tłuc talerze
przykryć; rzucać, trzasnąć talerzem
zastawiony talerzami
zniknąć/znikać z talerza; jeść z jednego talerza
kłaść, nabrać/nabierać, nałożyć/nakładać, przełożyć, wyłożyć/wykładać na talerz; sięgnąć/sięgać po talerz; patrzyć w talerz
leżeć; mieć; podać/podawać; położyć, ułożyć/układać; zostawić/zostawiać na talerzu
płaski jak talerz; oczy wielkie jak talerze

Cytaty

	Przed każdym z gości stał elegancki zestaw porcelanowych talerzy z niebieskim otokiem i herbem hotelu [...], obok leżały srebrne sztućce. źródło: NKJP: Piotr Niklewicz: Niezwykła kariera Antoniego K., 2006
	Pałaszował obiad, zgarniając na talerz mięso, po czym przymówił się do matki o kawę na deser. źródło: NKJP: Teresa Bojarska: Świtanie, przemijanie, 1996
	Trochę później pani Helenka wniosła naftową lampę i postawiła pośrodku stołu. Zabrała filiżanki z miśnieńskiej porcelany i zaczęła ustawiać białe talerze. źródło: NKJP: Kazimierz Orłoś: Niebieski szklarz, 1996
	Babcia zawsze pamięta o dodatkowym talerzu dla niespodziewanego gościa. źródło: NKJP: E.Wawoczny: Tak spędzamy święta..., Nowiny Raciborskie, 2003-12-17
	W miejscu, gdzie stała karuzela, pojawiał się nagle plac okrągły jak talerz, a wokół niego auta dniem i nocą jeździły w kółko po mokrym asfalcie. źródło: NKJP: Magdalena Tulli: Sny i kamienie, 1999

1.b zawartość

Definicja

zawartość talerza - naczynia

Kwalifikacja tematyczna

CODZIENNE ŻYCIE CZŁOWIEKA Jedzenie i jego przygotowanie miejsca, osoby, przedmioty, sytuacje związane z jedzeniem

Połączenia

cały, pełny; kopiasty; dymiący, parujący; nietknięty, drugi talerz
jeden talerz, dwa, ... talerze
połowa, pół talerza
zjeść/zjadać talerze czegoś

Cytaty

Zjadłem swój talerz i wyglądam przez okno, czy ojciec nadchodzi. Nie nadchodzi, nie nadchodzi, wreszcie myślę: aha, został pewnie na noc... I zjadłem drugi talerz. A wtedy ojciec przyszedł i już nie miał co jeść.

źródło: NKJP: Michał Cichy: Przewodnik po królewstwie wolności, Gazeta Wyborcza, 1995-11-25

Zjem na obiad kopiasty talerz ziemniaków, jakieś mięso i surówki.

źródło: NKJP: Jarosław Śliwżewski: Głodny kolos, Gazeta Wyborcza, 1994-02-09

Pierożki były znakomite, ale największym przeżyciem kulinarnym okazał się chłodnik. Harold wychłeptał dwa talerze i z żalem, czując, że za chwilę pęknie, zrezygnował z trzeciego.

źródło: NKJP: Mirosław M.Bujko: Czerwony byk, 2007

Składnia

talerz

(CZEGO)

2. część urządzenia

Definicja

część jakiegoś urządzenia przypominająca kształtem okrągły talerz - naczynie

Kwalifikacja tematyczna

CZŁOWIEK I TECHNIKA Urządzenia i maszyny budowa urządzeń i maszyn

Połączenia

antenowy; satelitarny; ruchomy talerz
talerz anteny, gramofonu
powierzchnia, rozmiar; obrót talerza

Cytaty

	Strażnicy miejscy zainteresowali się talerzem anteny satelitarnej, zawieszonym na ścianie Sukiennic. źródło: NKJP: Dziennik Polski, 2001-01-04
	Był to zapewne radar namierzający nadlatujące samoloty. Miał zainstalowany duży talerz składający się z dwóch połówek o średnicy 3-4 m, coś w rodzaju dużej anteny satelitarnej, obracający się we wszystkich kierunkach z jednoczesnym odchylaniem się połówek. źródło: NKJP: A.Fidrysiak: Nieoczekiwany zrzut broni, Tygodnik Ciechanowski, 2006-12-09
	Do najprostszych nawietrzaków z automatycznie regulowaną ilością powietrza należą sterowane termostatem anemostaty i rurowe elementy nawiewne. Czujnik temperatury działa w zakresie temperatur od -6 do +20 st. C. Obracając talerz wewnętrzny regulujemy ilość dostarczanego powietrza. źródło: NKJP: Zbigniew Szpil: Sterowanie automatyczne, Dziennik Polski, 2000-09-27
	Odczytem i zapisem danych na talerzach dysku zajmują się głowice magnetyczne, zamontowane na ruchomych ramionach. źródło: NKJP: Dominik Kucharczyk, Andrzej Majkowski, Dariusz Hałas: Twarda rzeczywistość. Test dysków twardych, prasa, 2002

Składnia

	+	talerz	+	CZEGO
	+	talerz	+	JAKI

Frazeologizmy

ktoś czyści talerz
ktoś ma podane na tacy coś
ktoś ma podane na talerzu coś
ktoś podaje coś na tacy komuś
ktoś podaje coś na talerzu komuś
ktoś przynosi coś na talerzu komuś
ktoś podał coś na tacy komuś
ktoś podał coś na talerzu komuś
ktoś przyniósł coś na talerzu komuś
ktoś wyczyścił talerz
latający talerz

Data ostatniej modyfikacji: 03.10.2024