Chronologizacja
Odmiana
część mowy: rzeczownik
rodzaj gramatyczny: n2
| liczba pojedyncza | liczba mnoga | ||
|---|---|---|---|
| M. | powietrze |
powietrza |
|
| D. | powietrza |
powietrzy |
|
| C. | powietrzu |
powietrzom |
|
| B. | powietrze |
powietrza |
|
| N. | powietrzem |
powietrzami |
|
| Ms. | powietrzu |
powietrzach |
|
| W. | powietrze |
powietrza |
Inne uwagi
Zwykle lp
Pochodzenie
płn. psł. *povětrьje 'warunki atmosferyczne, stan pogody, powietrze'
Forma północnoprasłowiańska od wyrażenia przyimkowego *po větru 'na wietrze, według wiatru' z przyrostkiem *-ьje; zob. wiatr
1. mieszanina gazów
Definicja
Kwalifikacja tematyczna
CZŁOWIEK I PRZYRODA Niebo i wszechświat
KATEGORIE FIZYCZNE Cechy i właściwości materii stan skupienia, trwałość materii
Relacje znaczeniowe
| hiperonimy: | żywioł |
Połączenia
- ciepłe, gorące, rozpalone, tropikalne, upalne; arktyczne, chłodne, lodowe, mroźne, zimne; mokre, wilgotne; suche; dobre, ożywcze, rześkie, świeże, zdrowe; ciężkie, duszne, gęste, nieświeże, parne, zatęchłe, złe; czyste, jasne, krystaliczne, kryształowe, przejrzyste, przezroczyste; ciemne, mgliste; leniwe, spokojne; górskie, leśne, morskie, wiejskie; jesienne, letnie, wiosenne; nocne, poranne, wieczorne powietrze; powietrze polarne, polarnomorskie, zwrotnikowe; !?atmosferyczne, glebowe, kopalniane, nawiewne, wentylacyjne
- powietrze nocy, poranka; pustyni
- powietrze z kół, z opon; z suszarki; znad morza, znad oceanu; znad Atlantyku
- powietrze nad miastem; powietrze pod ciśnieniem
- powietrze na kuli ziemskiej, na jakimś obszarze; powietrze o jakimś zapachu; powietrze po burzy, po deszczu; powietrze w płucach; w kołach, w oponach; w autobusie, w budynku, w domu, w mieszkaniu, w pokoju, w pomieszczeniu, w sali; w mieście
- powietrze i gazy, powietrze i gleba, powietrze i ogień, powietrze i słońce, powietrze i światło, powietrze i wilgoć, powietrze i woda, powietrze i ziemia; paliwo i powietrze
- brak, nadmiar, obecność; ciąg, cyrkulacja, dopływ, napływ, obieg, odpływ, opór, pęd, podmuch, powiew, przeciek, przepływ, ruch, wpływ; bezruch; syk, szum, świst; fale, masa, prąd, słup, strugi, strumień, warstwa, wir; bańki, bąbelki, bąble, cząsteczki, cząstki, pęcherze, pęcherzyki; ciśnienie, czystość, gęstość, prędkość, przejrzystość, suchość, temperatura, wilgotność; jakość, parametry, skład, składniki, stan, zawartość; filtr, jonizator, nawilżacz, odświeżacz, podgrzewacz; porcja, próbka, zapas; żywioł powietrza
- dostęp, emisja czegoś do powietrza; ciepło z powietrza
- butla, kontakt z powietrzem
- dym, gazy, kurz, para wodna, substancja, wilgoć; azbest, azot, benzen, dwutlenek węgla, jod, jony, metan, ołów, ozon, siarka; alergeny w powietrzu
- pełen powietrza
- chłodniejszy; cięższy, lżejszy od powietrza
- powietrze drga, drży, faluje, wibruje; dostało się gdzieś, napływa, przemieszcza się, przepływa, uchodzi, ucieka; gęstnieje, niesie coś, pachnie; powietrza brakuje
- nabrać/nabierać, zaczerpnąć; potrzebować powietrza
- wciągać, wdychać; spuścić/spuszczać, wydychać, wypompować, wypuścić/wypuszczać, wysysać; dostarczać, tłoczyć; przepuszczać; chłodzić, jonizować, oczyścić/oczyszczać, zanieczyszczać, zatruwać powietrze; osuszanie powietrza
- oddychać, odetchnąć, pooddychać, zachłysnąć się; coś targnęło, wstrząsnęło; chłodzony, napełniony, wypełniony powietrzem
- emitować coś do powietrza
- drgać, utrzymać/utrzymywać się; zawarty, zawieszony w powietrzu
- niezbędny, potrzebny; przezroczysty jak powietrze
Cytaty
|
Oddychali głęboko, bo powietrze w sejmowych kuluarach było czyste i orzeźwiające. źródło: NKJP: Grzegorz Mathea: IV Rzeczpospolita, 2005 |
|
|
Poczuł raptowną duszność, zabrakło mu powietrza. źródło: NKJP: Tadeusz Konwicki: Dziura w niebie, 1959 |
|
|
Zdawało się, że w powietrzu unosi się woń przypalonej sierści. źródło: NKJP: Witold Jabłoński: Dzieci nocy, 2001 |
|
|
Balony zostały napełnione powietrzem, a następnie rozświetlane od środka płomieniami gazu. źródło: NKJP: (ST): Pożegnanie z balonami, Dziennik Polski, 2001-05-07 |
Informacja normatywna
W języku ogólnym uznawane za niepoprawnie: powietrze atmosferyczne Połączenie: powietrze atmosferyczne jest poprawne i celowe wówczas, gdy przeciwstawia się powietrze atmosferyczne sprężonemu powietrzu w jakimś zbiorniku.
2. przestrzeń
Definicja
Kwalifikacja tematyczna
CZŁOWIEK I PRZYRODA Niebo i wszechświat
Relacje znaczeniowe
| hiperonimy: | przestrzeń |
Połączenia
- akcje, atak, bombardowanie, desant, uderzenia, wojna, zagrożenie; osłona, pomoc, ratownictwo, ratunek; zdjęcia z powietrza
- lot, strzał w powietrze
- ewolucje, pojedynki, ruch, starcia, walka, wojna; dominacja w powietrzu
- ciąć, przecinać, przeszyć powietrze
- atakować, uderzyć, zaatakować z powietrza
- podrywać się, ulecieć, unieść/unosić się, wzbić/wzbijać się, wzlecieć, wznieść/wznosić się; wysadzić/wysadzać coś, wysadzić/wysadzać się; oddać strzał, strzelić/strzelać, wystrzelić; rzucić coś, wyrzucić/wyrzucać coś w powietrze
- fruwać, koziołkować, krążyć, latać, lecieć, płynąć, poruszać się, przekoziołkować, przelecieć, szybować, wirować; znajdować się; eksplodować, machać czymś, rozlecieć się, walczyć, zderzyć się; świsnąć w powietrzu
Cytaty
|
Samolot wzbije się w powietrze dzięki czterem potężnym silnikom [...]. źródło: NKJP: Paweł Rożyński: Latające giganty, Dodatek do Gazety Wyborczej, 1998-05-08 |
|
|
Jaskółki przecinały powietrze i swym świergotem rozbudzały uśpione mury. źródło: NKJP: Adam Bahdaj: Wakacje z duchami, 1996 |
|
|
Na początku alianci w odwecie za niemieckie bombardowania atakowali z powietrza klasyczne cele wojskowe, rafinerie, stocznie. źródło: NKJP: Adam Krzemiński: Bomby wolności, Polityka, 2003-04-12 |
|
|
Odbicie z progu miał bardzo dynamiczne, szybował w powietrzu bardzo wysoko i lądował tuż przed granicą 200 metrów, dokładnie 197,5 metra. źródło: NKJP: Małysz dołożył Schmittowi, Dziennik Polski, 2001-03-05 |