UKRYJ ODMIANĘ ROZWIŃ WSZYSTKO DRUKUJ

zaciemnić

Chronologizacja

2 połowa XV w., SStp

Odmiana

część mowy: czasownik

aspekt: dokonany

Tryb oznajmujący

Czas przyszły

liczba pojedyncza liczba mnoga
1 os. zaciemnię
 zaciemnimy
2 os. zaciemnisz
 zaciemnicie
3 os. zaciemni
 zaciemnią

Czas przeszły

liczba pojedyncza liczba mnoga
m ż n mo -mo
1 os. zaciemniłem
+(e)m zaciemnił
 zaciemniłam
+(e)m zaciemniła
 zaciemniłom
+(e)m zaciemniło
 zaciemniliśmy
+(e)śmy zaciemnili
 zaciemniłyśmy
+(e)śmy zaciemniły
2 os. zaciemniłeś
+(e)ś zaciemnił
 zaciemniłaś
+(e)ś zaciemniła
 zaciemniłoś
+(e)ś zaciemniło
 zaciemniliście
+(e)ście zaciemnili
 zaciemniłyście
+(e)ście zaciemniły
3 os. zaciemnił
 zaciemniła
 zaciemniło
 zaciemnili
 zaciemniły

bezosobnik: zaciemniono

Tryb rozkazujący

liczba pojedyncza liczba mnoga
1 os. zaciemnijmy
2 os. zaciemnij
 zaciemnijcie

Tryb warunkowy

liczba pojedyncza liczba mnoga
m ż n mo -mo
1 os. zaciemniłbym
bym zaciemnił
 zaciemniłabym
bym zaciemniła
 zaciemniłobym
bym zaciemniło
 zaciemnilibyśmy
byśmy zaciemnili
 zaciemniłybyśmy
byśmy zaciemniły
2 os. zaciemniłbyś
byś zaciemnił
 zaciemniłabyś
byś zaciemniła
 zaciemniłobyś
byś zaciemniło
 zaciemnilibyście
byście zaciemnili
 zaciemniłybyście
byście zaciemniły
3 os. zaciemniłby
by zaciemnił
 zaciemniłaby
by zaciemniła
 zaciemniłoby
by zaciemniło
 zaciemniliby
by zaciemnili
 zaciemniłyby
by zaciemniły

bezosobnik: zaciemniono by

bezokolicznik: zaciemnić

imiesłów przysłówkowy uprzedni: zaciemniwszy

gerundium: zaciemnienie

imiesłów przymiotnikowy bierny: zaciemniony

odpowiednik aspektowy: zaciemniać

Pochodzenie

Zob. ciemny

1. lampę

Definicja

spowodować, że coś zaczęło słabiej świecić lub słabiej przepuszczać światło

Kwalifikacja tematyczna

KATEGORIE FIZYCZNE ➔ Cechy i właściwości materii ➔ kolory i światło

Połączenia

  • zaciemnić lampę, latarnię, okno, szyby
  • zaciemnić folią, papierem

Cytaty

Zaciemnił wszystkie światła, usadowił nas przy okienkach i dopiero potem je odsłonił.

źródło: NKJP: Kazimierz Osmecki Iranek: Powołanie i przeznaczenie: wspomnienia oficera Komendy Głównej AK, 2004

Dawid klęknął na parapecie, koc powiesił na hakach, zaciemnił szyby i zszedł.

źródło: NKJP: Bogdan Wojdowski: Chleb rzucony umarłym, 1971

[...] dokładnie zaryglował drzwi. Zaciemnił drewnianymi żaluzjami sklepowe witryny, uzupełnił naftę w lampie i powiesił ją pod sufitem.

źródło: NKJP: Marek Krajewski: Widma w mieście Breslau, 2005

Była godzina jedenasta, późny wieczór wiosenny, okno zaciemnione, na stoliku jarzyła się świeczka, bo wyłączono właśnie elektryczność.

źródło: NKJP: Andrzej Szczypiorski: Początek, 1986

Mimo zagrożenia wojennego na okrętach nie ogłoszono stanu pogotowia. Zabroniono nawet zaciemnienia okrętów.

źródło: NKJP: Adam Krzemiński: Pierwsze zderzenie cywilizacji, Polityka nr 2505, 2005

Składnia

bez ograniczeń + zaciemnić +
CO + (CZYM)

2. pokój

Definicja

spowodować, że gdzieś zaczęło się dostawać bardzo mało światła

Kwalifikacja tematyczna

KATEGORIE FIZYCZNE ➔ Cechy i właściwości materii ➔ kolory i światło

Połączenia

  • zaciemnić mieszkanie, pomieszczenie, pokój

Cytaty

Być może niektórym wydaje się, że zastosowanie przejrzystych zasłon i rolet to przesada, ale prawda jest taka, że same zasłony nie zaciemnią wystarczająco pomieszczenia, a rolety jako jedyne „ubranie” okien nie dadzą przytulności niezbędnej w pomieszczeniu o takiej funkcji.

źródło: NKJP: Izabela Kozek-Gil: Sypialnia na strychu, Dziennik Łódzki, 2007-07-31

Na wystawie z sali abstrakcyjnej przechodziliśmy przez okrągłą, dosyć zaciemnioną salę, gdzie zawieszono jego wielkie rysunki.

źródło: NKJP: Józef Czapski: Patrząc, 1996

Na ogół cierpiący na migrenę są znerwicowani, opanowani przez różnego rodzaju lęki [...]. W przypadku silnej migreny pomaga jedynie leżenie w zaciemnionym pokoju.

źródło: NKJP: Małgorzata Szafarz: Co się czai za biurkiem?, Praca i Zdrowie, 2007-04-06

Składnia

bez ograniczeń + zaciemnić +
CO

3. niebo

Definicja

spowodować, że coś przybrało ciemny kolor

Kwalifikacja tematyczna

KATEGORIE FIZYCZNE ➔ Cechy i właściwości materii ➔ kolory i światło

Relacje znaczeniowe

antonimy:  rozjaśnić

Połączenia

  • zaciemnić niebo

Cytaty

Stałem bez ruchu, porażony tą zaciekłą walką i dopiero, gdy ostatnia seria wystrzelonych rakiet zgasła i mrok z powrotem zaciemnił postacie walczących, zrozumiałem, że byli to głuchoniemi.

źródło: NKJP: Agnieszka Górska: Okrążanie ciszy, 2004

Obraz słońca wpada do wnętrza i zostaje rzucony aż na dno pochyłego tunelu. Po drodze jest powiększony, pada na zaciemnioną płytę, na której można go oglądać.

źródło: NKJP: Maciej Kuczyński: Atlantyda, wyspa ognia, 1967

Wtedy chmury i mgła zaciemnią całe niebo. [...] Nastanie susza tak straszna, że nawet ilość wody w rzekach się znacznie zmniejszy.

źródło: NKJP: Andrzej Sarwa: Rzeczy ostateczne człowieka i świata: eschatologia Zaratusztrianizmu, 2005

Składnia

bez ograniczeń + zaciemnić +
CO

4. sprawę

Definicja

spowodować, że coś stało się bardziej skomplikowane i trudniejsze do zrozumienia

Kwalifikacja tematyczna

CZŁOWIEK JAKO ISTOTA PSYCHICZNA ➔ Działalność intelektualna człowieka ➔ nazwy działań intelektualnych człowieka

Relacje znaczeniowe

antonimy:  wyjaśnić

Połączenia

  • zaciemnić obraz, sens czegoś, sprawę

Cytaty

Każdą wypowiedź można łatwo zaciemnić za pomocą używania odpowiednio długich, wielokrotnie złożonych zdań, podawania mnóstwa nieistotnych informacji oraz używania mało znanych obcych słów.

źródło: NKJP: Julian Brudzewski: 30 minut przeciwko manipulacji, czyli jak nie dać sobą manipulować, 2004

Wbrew początkowym nadziejom biblioteka nie przyniosła odpowiedzi na wszystkie pytania. W istocie tylko dodatkowo zaciemniła obraz.

źródło: NKJP: Jacek Dukaj: W kraju niewiernych, 2000

Tak więc do stosunkowo klarownego, niejako modelowego sporu liberalizmu z socjalizmem należałoby włączyć dodatkowy wymiar, co niezmiernie skomplikowałoby, a być może nawet zaciemniło dalsze wywody.

źródło: NKJP: Edmund Wnuk-Lipiński: Demokratyczna rekonstrukcja: z socjologii radykalnej zmiany społecznej, 1996

Dla niektórych spośród nich problem prawdy ostatecznej nie jest po prostu zbyt istotny, dla innych - choć niezmiernie ważny - jest jednak zbyt zaciemniony, by móc coś wiążącego powiedzieć.

źródło: NKJP: Zięba Maciej OP: Po szkodzie? Przed szkodą? O Polsce, kapitalizmie i kontemplacji, 1996

Składnia

bez ograniczeń + zaciemnić +
CO

5. umysł

Definicja

spowodować, że ktoś stracił zdolność racjonalnego myślenia

Kwalifikacja tematyczna

CZŁOWIEK JAKO ISTOTA PSYCHICZNA ➔ Działalność intelektualna człowieka ➔ nazwy działań intelektualnych człowieka

Relacje znaczeniowe

synonimy:  zmącić
antonimy:  rozjaśnić

Połączenia

  • zaciemnić myślenie, umysł

Cytaty

Wódka, jaką tu wychlał, w żadnym stopniu nie mogła zaciemnić jego zdrowego rozsądku i odpowiedzialności za to, co mówi.

źródło: NKJP: Roman Antoszewski: Kariera na trzy karpie morskie, 2000

Politycy przed wyborami wcale nie chcą Cię oświecić, oni chcą Cię przekonać, a czasem wręcz zaciemnić w głowie.

źródło: NKJP: Antoni Sułek: Instrukcja dla niezdecydowanych wyborców, Gazeta Wyborcza, 1993-09-11

Wtedy nie wiedziałem, że jesteś słaby, że grasz kunktatorsko, że otoczyłeś się małymi ludźmi, klakierami i oni ci zupełnie zaciemnili świat.

źródło: NKJP: Piotr Michalski: Miałeś Marianie złoty róg, Gazeta Poznańska, 2001-10-27

Składnia

bez ograniczeń + zaciemnić +
(KOMU) + CO
Data ostatniej modyfikacji: 08.04.2018
Copyright© Instytut Języka Polskiego PAN