UKRYJ ODMIANĘ ROZWIŃ WSZYSTKO DRUKUJ

grzebień

Chronologizacja

1 połowa XVI w., SPXVI

1. do czesania

Definicja

przedmiot służący do czesania lub upinania włosów w kształcie płaskiej płytki z wyciętymi długimi zębami

Pochodzenie

psł. *grebenь 'grzebień, szczotka do wyczesywania lnu, konopi, wełny, przędzy'

Kwalifikacja tematyczna

CZŁOWIEK JAKO ISTOTA FIZYCZNA Pielęgnacja ciała przedmioty związane z pielęgnacją ciała

Połączenia

  • blaszany, kościany, metalowy, plastikowy, rogowy, srebrny, szylkretowy, złoty; oryginalny, tradycyjny; ozdobny, zdobiony; gęsty, obustronny, szczerbaty, wyszczerbiony; hiszpański; cudzy, damski, fryzjerski; prostujący grzebień
  • grzebień bez kilku zębów; do czesania psa, do stylizacji
  • grzebień na wszy
  • lusterko i grzebień; grzebień, nożyczki i brzytwa; grzebień i szczotka
  • mistrz grzebienia
  • grzebień giął się, pękł
  • chwycić, odłożyć, odrzucić, wyjąć, wziąć do rąk; zgubić, zniszczyć; przytknąć do ust; wpiąć, zagłębić we włosy grzebień
  • trafić pod czyjś grzebień
  • przydatny jak łysemu grzebień

Cytaty

Wziął od niej grzebień i próbował rozczesać te skołtunione włosy. Musiało to dziewczynkę boleć, ale stała cierpliwie...

źródło: NKJP: Maria Nurowska: Panny i wdowy: zdrada, 1993

Na półce nad umywalką znalazł grzebień. Nie patrząc w lustro, przyczesał włosy, włożył zapasową maskę, szlafrok i wyszedł z łazienki.

źródło: NKJP: Marek Krajewski: Festung Breslau, 2006

Znak Cechu Fryzjerów to grzebień, nożyczki i brzytwa, nieodłączne atrybuty tego zawodu, tak jak sztandar, który jest ich dumą i stanowi o przynależności do tego fachu.

źródło: NKJP: Eugenia Czyż: Kącik Wspomnień, Nakielski Czas , 2005-05-18

[...] a ona sięgnęła natychmiast do torebki, wyjęła grzebień i moje dawno niestrzyżone włosy uczesała w dziewczęcą fryzurkę z grzywką [...].

źródło: NKJP: Andrzej Czcibor-Piotrowski: Cud w Esfahanie, 2001

W dzień fryzurę dyscyplinował grzebień. Często aluminiowy, niekiedy jeszcze przedwojenny, szylkretowy, najczęściej jednak z jakiegoś tworzywa, którego wówczas jeszcze nie nazywano plastykiem, może po prostu z bakelitu.

źródło: NKJP: Kieszonki, Dziennik Polski, 2002-09-28

Odmiana

część mowy: rzeczownik

rodzaj gramatyczny: m3

liczba pojedyncza liczba mnoga
M. grzebień
 grzebienie
D. grzebienia
 grzebieni
C. grzebieniowi
 grzebieniom
B. grzebień
 grzebienie
N. grzebieniem
 grzebieniami
Ms. grzebieniu
 grzebieniach
W. grzebieniu
 grzebienie

2. koguta

Definicja

czerwony wyrostek skórny na głowie i dziobie koguta lub kury, kształtem przypominający grzebień - przedmiot

Pochodzenie

Metaforycznie od grzebień w zn. 'przedmiot do czesania'.

Kwalifikacja tematyczna

CZŁOWIEK I PRZYRODA Świat zwierząt budowa i funkcjonowanie organizmów zwierzęcych

CZŁOWIEK I PRZYRODA Świat zwierząt zwierzęta domowe i hodowlane

Relacje znaczeniowe

hiperonimy:  wyrostek

Połączenia

  • amarantowy, brązowy, czerwonawy, czerwony, krwistoczerwony, purpurowy; spłowiały, wysuszony, sflaczały, sterczący; groźny, zjeżony; koguci, pawi grzebień
  • grzebień koguta
  • grzebień wiotczeje
  • powycinany jak grzebień koguci

Cytaty

Kogucik musiał mieć czerwony grzebień, ogon z kolorowych piór - i dwa kółka.

źródło: NKJP: Wiosna z kogucikiem, Dziennik Polski, 2003-03-28

Kura stara jak pustelnik wznosi do nieba swoje martwe oczy, matowe guziki między posiwiałymi piórami. Jej grzebień zwiotczał jak wywalony język.

źródło: NKJP: Krystyna Kofta: Wielką miłość tanio sprzedam, 2003

Rasa kur nazywa się bresse, a ptak odzwierciedla trójkolorowy sztandar Francji: śnieżnobiałe pióra, krwistoczerwony grzebień i niebieskie łapy.

źródło: NKJP: Dziennik Polski: Pejzaż, 2002-06-08

Prócz tego nosił także wysuszony grzebień czarnego koguta, szczękę nietoperza i skarabeusza wyrżniętego w karbunkule, który to kamień oddalać miał złe uroki.

źródło: NKJP: Zofia Kossak: Błogosławiona wina, 1953

Nastanie na podwórzu koguta z jego specyficznymi manierami sprawiło, że wiedzieliśmy, iż pisklęta mogą być tylko z jajek kur wytarmoszonych za grzebień.

źródło: NKJP: Teresa Bogucka: Wspomnienia, Magazyn nr 6 dodatek do Gazety Wyborczej nr 84, z dnia 1993/04/09

Odmiana

część mowy: rzeczownik

rodzaj gramatyczny: m3

liczba pojedyncza liczba mnoga
M. grzebień
 grzebienie
D. grzebienia
 grzebieni
C. grzebieniowi
 grzebieniom
B. grzebień
 grzebienie
N. grzebieniem
 grzebieniami
Ms. grzebieniu
 grzebieniach
W. grzebieniu
 grzebienie

3. smoka

Definicja

szereg zębatych wyrostków wzdłuż ogona i grzbietu gadów

Pochodzenie

Metaforycznie od grzebień w zn. 'przedmiot do czesania'.

Kwalifikacja tematyczna

CZŁOWIEK I PRZYRODA Świat zwierząt budowa i funkcjonowanie organizmów zwierzęcych

Relacje znaczeniowe

hiperonimy:  wyrostek

Połączenia

  • groźny; monstrualny, wysoki; brązowy, purpurowy, spłowiały grzebień

Cytaty

Dała mu do wypicia jedną ze swych mikstur i po chwili spłowiały grzebień smoka zaczął odzyskiwać swą naturalną, piękną barwę.

źródło: NKJP: Beata Ostrowicka: Kraina kolorów: księga intryg, 1999

Wysoki grzebień biegnie także wzdłuż całego grzbietu legwana. Starsze mają na tułowiu i ogonie wyraźne ciemniejsze, czasem aż czarne, poprzeczne pasy.

źródło: NKJP: Hanna Jurczak-Gucwińska: Zwierzęta w moim domu, 1975

Odmiana

część mowy: rzeczownik

rodzaj gramatyczny: m3

liczba pojedyncza liczba mnoga
M. grzebień
 grzebienie
D. grzebienia
 grzebieni
C. grzebieniowi
 grzebieniom
B. grzebień
 grzebienie
N. grzebieniem
 grzebieniami
Ms. grzebieniu
 grzebieniach
W. grzebieniu
 grzebienie

4. płaska, zębata część

Definicja

coś podobnego kształtem do grzebienia do czesania

Pochodzenie

Metaforycznie od grzebień w zn. 'przedmiot do czesania'.

Kwalifikacja tematyczna

KATEGORIE FIZYCZNE Cechy i właściwości materii kształty i figury

Połączenia

  • fantazyjny, skalny grzebień
  • grzebień nawisu, płomyków, szyn

Cytaty

Kiedy trzymali pojemne kieliszki, pachnące lasem i ziołami, z przechylonym księżycem talarka cytryny, a czerwonawy grzebień płomyków drgał w głębi paleniska [...].

źródło: NKJP: Wojciech Żukrowski: Kamienne tablice, 1994

Nieznajomy schodzi z nasypu, ażeby zajrzeć do ocembrowanego kanału odpływowego pod torami, którego broni grzebień szyn wkopanych na sztorc.

źródło: NKJP: Tadeusz Konwicki: Dziura w niebie, 1995

Z prawej (zachodniej) strony drogi za potokiem, na stoku Nosala znajduje się charakterystyczna dolomitowa skała nazywana Babą, a za nią grzebień Pióro.

źródło: NKJP: Maciej Pinkwart: Zakopane i Tatry: przewodnik, 1995

Odmiana

część mowy: rzeczownik

rodzaj gramatyczny: m3

liczba pojedyncza liczba mnoga
M. grzebień
 grzebienie
D. grzebienia
 grzebieni
C. grzebieniowi
 grzebieniom
B. grzebień
 grzebienie
N. grzebieniem
 grzebieniami
Ms. grzebieniu
 grzebieniach
W. grzebieniu
 grzebienie
Data ostatniej modyfikacji: 22.05.2025
Copyright© Instytut Języka Polskiego PAN