Chronologizacja
Pochodzenie
śr.-w.-niem. heuptman, houbetman 'dowódca (armii), przywódca'
1. w wojsku
Definicja
Kwalifikacja tematyczna
CZŁOWIEK W SPOŁECZEŃSTWIE Wojsko i wojna osoby związane z wojskiem i wojną
CZŁOWIEK W SPOŁECZEŃSTWIE Tradycja świat dawnych epok i wydarzenia historyczne
Relacje znaczeniowe
| hiperonimy: | dowódca |
Połączenia
- polski hetman; hetman koronny, kozacki, litewski
- hetman Chodkiewicz, Czarniecki, Sobieski...
- hetman Kozaków; wojsk
- wojewodowie i hetmani
- postać; wojska hetmana
Cytaty
|
Tylko energia hetmana litewskiego potrafiła utrzymać w karbach tak liczną armię, której doskwierał brak zaopatrzenia w żywność. źródło: NKJP: Urszula Augustyniak: Historia Polski 1572-1795, 2008 |
|
|
Wojskami polskimi dowodził sędziwy hetman Stanisław Żółkiewski, zwycięzca spod Kłuszyna. źródło: NKJP: Alicja Dybkowska, Jan Żaryn, Małgorzata Żaryn: Polskie dzieje od czasów najdawniejszych do współczesności, 1994 |
|
|
[...] wolni Kozacy wybierali hetmanów, których mogli odwołać, jeśli lud był z nich niezadowolony. źródło: NKJP: Marcin Wojciechowski: Pomarańczowy majdan, 2006 |
Odmiana
część mowy: rzeczownik
rodzaj gramatyczny: m1
| liczba pojedyncza | liczba mnoga | ||
|---|---|---|---|
| M. | hetman |
hetmani hetmanowie |
ndepr |
| hetmany |
depr | ||
| D. | hetmana |
hetmanów |
|
| C. | hetmanowi |
hetmanom |
|
| B. | hetmana |
hetmanów |
|
| N. | hetmanem |
hetmanami |
|
| Ms. | hetmanie |
hetmanach |
|
| W. | hetmanie |
hetmani hetmanowie |
ndepr |
| hetmany |
depr |
2. w szachach
Definicja
Kwalifikacja tematyczna
CODZIENNE ŻYCIE CZŁOWIEKA Czas wolny gry i zabawy
Połączenia
- biały, czarny hetman
- wymiana hetmanów
- hetman i król
- poświęcić hetmana
Cytaty
|
Około pięćdziesięcioletni mężczyzna przesunął czarnego hetmana na pole między białymi skoczkami i oznajmił: szach mat. Przeciwnik jeszcze raz z niedowierzaniem pokręcił głową. źródło: NKJP: Paweł Pollak: Kanalia, 2006 |
|
|
Siadamy z bratem do szachów. Tracę hetmana, poddaję partię. źródło: NKJP: Zbigniew Raszewski: Raptularz (1965-67), 1967 |
|
|
Pion, wieża, konik, laufer, dama, król. Odwieczny wzorzec i odwieczne, bo z mojego świata wzięte, nazwy. Żadnych nieznanych mi skoczków, gońców, hetmanów. Jak słyszę albo czytam, że ktoś robi ruch skoczkiem albo hetmanem -nie jestem w pierwszej chwili pewny, o jaką grę chodzi. źródło: NKJP: Jerzy Pilch: Moje pierwsze samobójstwo i dziewięć innych opowieści, 2009 |
|
|
Już w 15. ruchu Rosjanin wymienił hetmany i stopniowo neutralizował możliwości działań rywala. źródło: NKJP: Rafał Rostkowski: Przedostatnia partia meczu?, Gazeta Wyborcza, 1993-10-29 |
Odmiana
część mowy: rzeczownik
rodzaj gramatyczny: m2
| liczba pojedyncza | liczba mnoga | ||
|---|---|---|---|
| M. | hetman |
hetmany |
|
| D. | hetmana |
hetmanów |
|
| C. | hetmanowi |
hetmanom |
|
| B. | hetmana |
hetmany |
|
| N. | hetmanem |
hetmanami |
|
| Ms. | hetmanie |
hetmanach |
|
| W. | hetmanie |
hetmany |