UKRYJ ODMIANĘ ROZWIŃ WSZYSTKO DRUKUJ

ojciec

Chronologizacja

1 połowa XIV w., SStp
W postaci: ociec

Odmiana

część mowy: rzeczownik

rodzaj gramatyczny: m1

liczba pojedyncza liczba mnoga
M. ojciec
 ojcowie
 ndepr
ojce
 depr
D. ojca
 ojców
C. ojcu
 ojcom
B. ojca
 ojców
N. ojcem
 ojcami
Ms. ojcu
 ojcach
W. ojcze
 ojcowie
 ndepr
ojce
 depr

Pochodzenie

psł. *otьcь

Współczesna polska postać ojciec (zamiast starszej ociec) jest wtórna, oparta na temacie przypadków zależnych ojc- < oćc-, w których grupa spółgłoskowa ćc rozwinęła się w jc (Bor).

1. tata

Definicja

mężczyzna, który spłodził dziecko, a także zwykle je potem wychowuje - w stosunku do tego dziecka

Noty o użyciu

Używane także na określenie mężczyzny, który nie spłodził sam dziecka, ale prawnie uznał za swoje dziecko innych ludzi i wychowuje je jak własne dziecko.

Kwalifikacja tematyczna

CODZIENNE ŻYCIE CZŁOWIEKA Rodzina członkowie rodziny

Relacje znaczeniowe

synonimy:  rodzic, starszy II, staruszek, stary II, tata, tatek, tatka, tatko, tato, tatul, tatula, tatulek, tatulka, tatulko, tatulo, tatunia, tatuniek, tatunio, tatuń, tatuńcia, tatuńcio, tatuńka, tatuńko, tatusiek, tatuś, tatuśka, tatuśko, zgred

Połączenia

  • młody; przyszły; biologiczny, naturalny, rodzony; nieznany; samotny; dobry, kochający, kochany, ukochany; szczęśliwy; odpowiedzialny; surowy, zły; toksyczny; bezrobotny, niepracujący, zapracowany ojciec
  • ojciec alkoholik
  • ojciec chłopca, dziecka, dziewczynki, męża, żony, pana młodego, panny młodej, rodziny, (trojga, czworga, pięciorga, sześciorga, ...) dzieci
  • ojciec i brat; ojciec i córka; ojciec i dziadek; ojciec i matka; ojciec i mąż; ojciec i stryj; ojciec i syn
  • dom; rodzina; choroba, śmierć; grób; instynkt, miłość; obowiązki, rola; imieniny, urodziny ojca
  • Dzień Ojca
  • kochać; odwiedzać; odnaleźć ojca
  • zostać; opiekować się ojcem
  • narzekać na ojca
  • odziedziczyć po ojcu

Cytaty

[...] uczeń 6 klasy jednej ze szkół podstawowych poczuł się obrażony tym, że nauczyciel wychowania fizycznego przeprowadził z nim tzw. rozmowę dyscyplinującą. Gdy poskarżył się rodzicom, przedstawiając im własną wersję zdarzenia, w szkole pojawił się oburzony ojciec.

źródło: NKJP: Rodzic złamał rękę nauczycielowi, Tygodnik Ciechanowski, 2003-02-06

Marek spokojnie przyjął wiadomość o jej wakacyjnej przygodzie sprzed niemal dziewięciu lat, która zakończyła się ciążą i maturą zdaną w wieczorówce. Ojciec dziecka zniknął, jednak Mariola nauczyła się żyć ze spojrzeniami ludzi i funduszem alimentacyjnym.

źródło: NKJP: Paulina Grych: Schiza, 2008

Młodzi ojcowie, tak jak Radek, mają często problemy z wejściem w nową rolę. Bywa, że wyręczani przez matki, teściowe, opiekunki nie nawiązują bliskiego kontaktu z dzieckiem.

źródło: NKJP: Barbara Jakubowska: Jak mądrze kochać dzieci, 2001

Sztuka konstruowania tych wielkich bań często przekazywana jest z ojca na syna, z mistrza na czeladnika, jak nauki w cechowym systemie średniowiecznej Europy.

źródło: NKJP: Kamila Sławińska: Nowy Jork. Przewodnik niepraktyczny, 2008

[...] mój ojciec, nim zaczął straszyć tarpanem na ulicach Trójmiasta, miał malucha, późno go miał, inni ojcowie rozpierali się w dużych fiatach, polonezach, niektórzy w volkswagenach.

źródło: NKJP: Wojciech Stamm: Czarna matka, 2008

Składnia

bez ograniczeń + ojciec +
(CZYJ)
bez ograniczeń + ojciec +
(KOGO)

Skróty

o.

2. samiec

Definicja

samiec zwierząt w stosunku do swego potomstwa

Kwalifikacja tematyczna

CZŁOWIEK I PRZYRODA Świat zwierząt zwyczaje i zachowania zwierząt

Relacje znaczeniowe

hiperonimy:  samiec

Połączenia

  • ojciec kociąt, piskląt, szczeniąt, ...
  • ojciec i matka

Cytaty

Pies wygląda jak ojciec kotka, mają sierść takiego samego koloru. Pies jest stary. Brzydko mu pachnie z pyska, mądre oczy mętnieją, ale wciąż radośnie ożywia się, gdy razem wychodzimy z domu. Kotek przepełniony jest energią.

źródło: NKJP: Sonia Raduńska: Kartki z białego zeszytu, 2008

Szczenięta mają doskonałe linie genetyczne zarówno od strony matki, jak i od strony ojca, co czyni je nie tylko doskonałymi psami wystawowymi, ale również wspaniałymi przyjaciółmi rodziny.

źródło: Internet

Samice sikor modrych wkładają więcej wysiłku w wychowanie młodych, jeśli ojciec piskląt jest atrakcyjnym ptakiem [...].

źródło: Internet

Składnia

bez ograniczeń + ojciec +
(CZEGO)

3. twórca

Definicja

ten, kto coś wynalazł, stworzył lub zainicjował

Kwalifikacja tematyczna

CZŁOWIEK JAKO ISTOTA PSYCHICZNA Działalność intelektualna człowieka określenia człowieka ze względu na jego działalność intelektualną

Relacje znaczeniowe

synonimy:  twórca

Połączenia

  • ojciec założyciel
  • ojciec filozofii, filmu, historii, literatury, medycyny, poezji, powieści, teatru; prawa, ustawy

Cytaty

- Są to spotkania, które pokazują, że jesteśmy wszyscy tacy sami, tylko troszeczkę inni… - takimi słowami przywitał zgromadzonych na koncercie galowym w Ciechanowie ojciec festiwalu [...].

źródło: NKJP: B.Prus: Kupalnocka ma już piętnaście lat: Jesteśmy tacy sami…, Tygodnik Ciechanowski, 2006-07-12

Gombrowicz jest ojcem polskiej powieści post-kolonialnej (przypatrzcie się jego pojmowaniu naszej niedojrzałości i gorszości), ale zmarł bezdzietnie.

źródło: NKJP: Bronisław Świderski: Asystent śmierci. Powieść o karykaturach Mahometa, o miłości i nienawiści w Europie, 2007

Zainteresowani tworzeniem filmu dowiedzieli się ciekawostek. Ojcem filmu poklatkowego jest Polak [...]. Co ciekawe, nie był on filmowcem, lecz biologiem [...].

źródło: NKJP: (ram): Zaczęło się od żuczków, Echo Dnia, 2006-08-24

W paryskim Grand Palais otwarta jest wielka wystawa retrospektywna [...] malarza, który wystawiał z impresjonistami, lecz impresjonistą nie był. Nazywa się go ojcem sztuki XX wieku.

źródło: NKJP: Andrzej Osęka: Klasyk odwrócony, Gazeta Wyborcza, 1995-11-10

Z kolei wśród najdawniejszych świadectw wartości leczniczych wina mamy wypowiedź samego Hipokratesa, ojca medycyny, powtórzmy: „Wino jest rzeczą cudowną, nadającą się zarówno dla ludzi zdrowych, jak i chorych”.

źródło: NKJP: Eugeniusz Kabatc: Vinum sacrum et profanum : wino w kulturze, wino w naturze, wino na naszym stole, 2003

Składnia

bez ograniczeń + ojciec +
CZEGO

4. w klasztorze

Definicja

zakonnik mający święcenia kapłańskie

Kwalifikacja tematyczna

CZŁOWIEK W SPOŁECZEŃSTWIE Religia – kościół osoby związane z religią i kościołem

Relacje znaczeniowe

hiperonimy:  zakonnik

Połączenia

  • wielebny ojciec
  • ojciec prowincjał, przeor; ojcowie bonifratrzy, cystersi, dominikanie, franciszkanie, jezuici, karmelici, paulini, redemptoryści, ...
  • ojciec zakonu
  • klasztor, zakon ojców

Cytaty

W każdym zdaniu słychać czarowną melodię języka, obrazy się piętrzą, ale wszystko w karby wzięte, a te karby to klasyczne wykształcenie nabyte u ojców jezuitów, pomieszane z niebywałym talentem.

źródło: NKJP: W.Hagedorny: Szast-prast: Staropolski poranek, Tygodnik Ciechanowski, 2006-07-08

Misja kapucynów ojca Skiby buduje hospicja dla chorych, szczególnie dla sierot i kobiet z dziećmi. Robią, co mogą, w miarę swych szczupłych możliwości.

źródło: NKJP: Piotr Niklewicz: Niezwykła kariera Antoniego K., 2006

Siedzimy na korytarzu klasztoru ojców marianów, na ustawionych pod ścianą banalnych twardych krzesełkach – metal i gruba sklejka, jak w poczekalni u dentysty.

źródło: NKJP: Andrzej Horubała: Farciarz, 2003

Następnie udano się do klasztoru Cystersów w Mogile, zwiedzono go szczegółowo, a ojciec przeor gościł przybyłych kolacją.

źródło: NKJP: Mityng coraz większy, Dziennik Polski, 2003-06-17

Skłonił się diablik zakonnikowi i powiada: - Wielebny ojcze, wiem powód twej zadumy. Ale nic z tego, siei w jeziorze nie będzie, chyba że ja ci dopomogę.

źródło: NKJP: Hanna Kostyrko: Klechdy domowe, 1960

Skróty

o.

oo.

Frazeologizmy

Bóg Ojciec
duchowy ojciec
ojciec apostolski
ojciec chrzestny
ojciec duchowny
ojciec dzieciom
ojciec Kościoła
ojciec miasta
ojciec pustyni
ojciec soboru
ojciec soborowy
ojciec szklarz
Ojciec Święty
u Boga Ojca
w imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego

Przysłowia

Sukces ma wielu ojców, a porażka jest sierotą
Sukces ma wielu ojców
Sukces ma wielu ojców, a klęska jest sierotą
Data ostatniej modyfikacji: 03.09.2025
Copyright© Instytut Języka Polskiego PAN