UKRYJ ODMIANĘ ROZWIŃ WSZYSTKO DRUKUJ

ekspres

rzadziej expres
rzadziej express

Chronologizacja

SJPXVII: express, SJPWar, SJPDor, SJPSz, SJPDun, ISJP, PSWP, USJP

1. list

Definicja

list lub inna przesyłka pocztowa szybko doręczana adresatowi

Warianty

  • rzadziej expres
  • rzadziej express

Pochodzenie

niem. Expres-sendung

z łac. expressus 'wyraźny, jasno wyrażony'

Kwalifikacja tematyczna

CZŁOWIEK I TECHNIKA Komunikacja na odległość poczta

Połączenia

  • ekspres polecony
  • ekspres od cioci, od mamy, od taty
  • znaczek na ekspres
  • dostać, odebrać; nadać, wysłać ekspres

Cytaty

Wczoraj przyszedł ekspres od Maryjki oznajmiający nasz wyjazd [...].

źródło: NKJP: Anna Kowalska: Dzienniki 1927-1969, 2008

Dzisiaj odebrałem polecony ekspres od adwokata.

źródło: NKJP: Z mego serca granitowy schron, Gazeta Wyborcza, 1996-12-20

Rano w Wielki Piątek nadszedł ekspres z Grudziądza. Tym razem bez wymyślnej kaligrafii na kopercie.

źródło: NKJP: Włodzimierz Kowalewski: Światło i lęk, 2003

Po pierwsze, jak się tylko zjawiłem w tej piwnicy, ona pomyliła mnie z jakimś listonoszem i tak do mnie zagadała! Że jakiś telegram czy expres przynoszę, dosłownie tak!

źródło: NKJP: Christian Skrzyposzek: Wolna Trybuna, 1985

Odmiana

część mowy: rzeczownik

rodzaj gramatyczny: m3

liczba pojedyncza liczba mnoga
M. ekspres
 ekspresy
D. ekspresu
 ekspresów
C. ekspresowi
 ekspresom
B. ekspres
 ekspresy
N. ekspresem
 ekspresami
Ms. ekspresie
 ekspresach
W. ekspresie
 ekspresy

Składnia

bez ograniczeń + ekspres +
(od KOGO | SKĄD)

2. pociąg

Definicja

pociąg szybszy niż pośpieszny, zatrzymujący się tylko na niektórych stacjach

Warianty

  • rzadziej expres
  • rzadziej express

Pochodzenie

fr. train express

niem. Express-zug

z łac. expressus 'wyraźny, jasno wyrażony'

Kwalifikacja tematyczna

CZŁOWIEK I TECHNIKA Transport transport lądowy

Relacje znaczeniowe

synonimy:  ekspresiak
hiperonimy:  pociąg

Połączenia

  • nocny, ranny, wieczorny; pierwszy, ostatni; międzynarodowy ekspres
  • ekspres Kraków - Warszawa
  • ekspres relacji Kraków - Warszawa
  • ekspres do Gdyni, Krakowa, Warszawy, Wrocławia, Zakopanego; ekspres z Gdyni, Krakowa, Warszawy, Wrocławia, Zakopanego
  • pociąg pospieszny i ekspres
  • pierwsza (druga) klasa, pasażer ekspresu
  • bilet, miejscówka na ekspres
  • miejsce, przedział w ekspresie
  • ekspres odjeżdża, przyjeżdża, spóźnia się, stoi gdzieś
  • złapać ekspres
  • jechać, pojechać, przyjechać ekspresem
  • wsiąść/wsiadać do ekspresu; wysiąść/wysiadać z ekspresu
  • spóźnić się, zdążyć na ekspres

Cytaty

Wcześniejszych powrotów znad morza do domu jest tak dużo, że w minioną niedzielę zabrakło biletów na ekspres z Kołobrzegu do Warszawy.

źródło: NKJP: Słaby sezon nad morzem, Gazeta Wyborcza, 1996-07-17

Wieczorny ekspres Poznań – Warszawa jest w połowie tygodnia prawie pusty.

źródło: NKJP: Magdalena Grochowska: Tu i teraz jest nasz dzień panowania, Gazeta Wyborcza, 1997-11-07

Pociągi przez Skierniewice chodzą, ale są to najczęściej drogie ekspresy lub nawet ekspresy międzynarodowe, które na tamtej stacji się nie zatrzymują.

źródło: NKJP: Kozłowska Beata: Wojskowa Komenda Uzupełnień w Kutnie jest likwidowana. Było i nie ma, czyli... do Skierniewic marsz!, Dziennik Łódzki, 2002-09-18

Niektórzy z nich, by dojechać do Lichenia, korzystali z uprzejmości rodzin lub grupowych zorganizowanych wyjazdów. Teraz ExpresLicheński daje im możliwość wykupienia biletu i skorzystania z oferty.

źródło: NKJP: Krzysztof Pakuła, Expresem z Warszawy do Lichenia, Głos Ojca Pio, 2000

Niestety, pociąg ten każdego dnia przyjeżdża z opóźnieniem, często stoi ok. 20 minut na bocznicy w Bojanowie i przepuszcza expres. Kolejarze tłumaczą opóźnienia pracami na torach w okolicy Wrocławia.

źródło: NKJP: CZYTELNICY, FORUM CZYTELNIKÓW, Gazeta Poznańska 2003-10-13

Odmiana

część mowy: rzeczownik

rodzaj gramatyczny: m3

liczba pojedyncza liczba mnoga
M. ekspres
 ekspresy
D. ekspresu
 ekspresów
C. ekspresowi
 ekspresom
B. ekspres
 ekspresy
N. ekspresem
 ekspresami
Ms. ekspresie
 ekspresach
W. ekspresie
 ekspresy

3. do kawy

Definicja

urządzenie elektryczne do parzenia kawy

Warianty

  • rzadziej expres
  • rzadziej express

Pochodzenie

wł. caffé espresso

z łac. expressus 'wyraźny, jasno wyrażony'

Kwalifikacja tematyczna

CODZIENNE ŻYCIE CZŁOWIEKA Jedzenie i jego przygotowanie miejsca, osoby, przedmioty, sytuacje związane z jedzeniem

Połączenia

  • ciśnieniowy; elektryczny; nowy ekspres
  • ekspres do kawy
  • kawa z ekspresu
  • nastawić, włączyć ekspres
  • wlać wodę do ekspresu

Cytaty

Teraz wszyscy dokoła pili kawę rozpuszczalną albo z ekspresu, w kubkach lub w filiżankach, a Kwieciński niezmiennie zalewał wrzątkiem kawowy proszek i mieszał cukier aluminiową łyżką, stukając nią o ściany szklanki.

źródło: NKJP: Marek Krajewski, Mariusz Czubaj: Róże cmentarne, 2009

Boso wrócił na chwilę do kuchni, zmieszał z trzech gatunków ładunek do ekspresu i wskoczył pod prysznic z nadzieją, że hałas wody nie dochodzi na górę.

źródło: NKJP: Eugeniusz Dębski: Aksamitny Anschluss, 2001

Dla niewtajemniczonych to po prostu elektryczny ekspres do kawy, dwa porcelanowe kubeczki ze spodkami, dwie łyżeczki i opakowanie kawy w metalowym pojemniku [...].

źródło: NKJP: Prezenty rozpieszczające: podaruj odrobinę luksusu, Polityka, 2007-12-01

Odmiana

część mowy: rzeczownik

rodzaj gramatyczny: m3

liczba pojedyncza liczba mnoga
M. ekspres
 ekspresy
D. ekspresu
 ekspresów
C. ekspresowi
 ekspresom
B. ekspres
 ekspresy
N. ekspresem
 ekspresami
Ms. ekspresie
 ekspresach
W. ekspresie
 ekspresy

Składnia

bez ograniczeń + ekspres +
(do CZEGO)

4. szybka usługa

Definicja

szybkie wykonanie jakiejś usługi, zwykle po wyższej cenie

Warianty

  • rzadziej expres
  • rzadziej express

Pochodzenie

ang. express

fr. exprés

z łac. expressus 'wyraźny, jasno wyrażony'

Kwalifikacja tematyczna

CZŁOWIEK W SPOŁECZEŃSTWIE Biznes handel i usługi

Połączenia

  • termin zwykły i ekspres
  • zamówić ekspres
  • poprosić o ekspres; zapłacić za ekspres

Cytaty

Bezmyślnie obracał w palcach żółtą podłużną kopertę zaadresowaną nie znanym mu pismem. List wysłany ekspresem z Green Winds.

źródło: NKJP: Marta Tomaszewska: Jeżeli ze mną pojedziesz, 1993

Przepisanie strony to dla studenta wydatek ok. 1,50 zł w terminie zwykłym i do 3 zł za ekspres.

źródło: NKJP: (tj): Sztywne „magisterki”, Express Ilustrowany, 2002-05-28

Odmiana

część mowy: rzeczownik

rodzaj gramatyczny: m3

liczba pojedyncza liczba mnoga
M. ekspres
 ekspresy
D. ekspresu
 ekspresów
C. ekspresowi
 ekspresom
B. ekspres
 ekspresy
N. ekspresem
 ekspresami
Ms. ekspresie
 ekspresach
W. ekspresie
 ekspresy

Inne uwagi

Zwykle lp

5. zamek błyskawiczny

Definicja

pot. 
zamek błyskawiczny

Warianty

  • rzadziej expres
  • rzadziej express

Pochodzenie

ang. express

fr. exprés

z łac. expressus 'wyraźny, jasno wyrażony'

Kwalifikacja tematyczna

CODZIENNE ŻYCIE CZŁOWIEKA Ubranie ozdoby i dodatki

Relacje znaczeniowe

synonimy:  ekler, suwak, zamek błyskawiczny

Połączenia

  • ekspres w kurtce, w spodniach
  • wszyć, wymienić ekspres
  • zepsuty ekspres
  • zamknięty, zapięty na ekspres

Cytaty

Mieszkaniec gminy Poddębice zastanawia się, w jaki sposób złodziej w biały dzień z zamkniętej na ekspres kieszeni kurtki zdołał wyciągnąć mu telefon.

źródło: NKJP: (kk): Krótko, Dziennik Łódzki, 2006-02-02

W kurtce córki kupionej w Zarze popsuł się ekspres.

źródło: Internet

Odmiana

część mowy: rzeczownik

rodzaj gramatyczny: m3

liczba pojedyncza liczba mnoga
M. ekspres
 ekspresy
D. ekspresu
 ekspresów
C. ekspresowi
 ekspresom
B. ekspres
 ekspresy
N. ekspresem
 ekspresami
Ms. ekspresie
 ekspresach
W. ekspresie
 ekspresy
Data ostatniej modyfikacji: 02.02.2018
Copyright© Instytut Języka Polskiego PAN