Chronologizacja
1.a zwierzę
Definicja
Pochodzenie
psł. *rakъ 'skorupiak słodkowodny Astacus, rak'
Nie można wykluczyć wczesnopsł. postaci *orkъ (z intonacją akutową, pod którą ogsł. rozwój *ăr- > *ra-) z etymologicznym znaczeniem 'coś zagiętego' (por. łac. arcus 'łuk') w nawiązaniu do kształtu charakterystycznych, wielkich szczypców raka
Kwalifikacja tematyczna
CZŁOWIEK I PRZYRODA ➔ Świat zwierząt ➔ zwierzęta wodne
Relacje znaczeniowe
| hiperonimy: | zwierzę |
Połączenia
- raki i ryby, raki i żaby
- hodowla raków
- spotkać raka
- czerwony jak rak
- spiec się jak rak
Cytaty
|
Jeziora są bogate w ryby i raki. Rzeka Wda słynie ponadto ze spływów kajakowych, które organizowane są tu przez turystów z całej Polski. źródło: NKJP: (ditt): Relaks w zakolach Wdy, Dziennik Bałtycki, 2002-06-21 |
|
|
Zdaniem wielu osób używanie agregatu prądotwórczego stanowi zagrożenie dla fauny i flory. Według nich degradacji ulega dno jeziora. Nie można już tu spotkać raków, które są oznaką czystości wody. źródło: NKJP: ROJ: Czy raki wrócą?, Gazeta Poznańska, 2003-01-24 |
|
|
Chciałem pogłębić staw i otworzyć hodowlę raków [...]. – Jestem bezrobotny, a z tego mógłbym utrzymać rodzinę. źródło: NKJP: Leszek Grabowy: Wystawiony, Gazeta Wrocławska, 2002-08-03 |
Odmiana
część mowy: rzeczownik
rodzaj gramatyczny: m2
| liczba pojedyncza | liczba mnoga | ||
|---|---|---|---|
| M. | rak |
raki |
|
| D. | raka |
raków |
|
| C. | rakowi |
rakom |
|
| B. | raka |
raki |
|
| N. | rakiem |
rakami |
|
| Ms. | raku |
rakach |
|
| W. | raku |
raki |
1.b potrawa
Definicja
Pochodzenie
psł. *rakъ
Por. 1a
Kwalifikacja tematyczna
CODZIENNE ŻYCIE CZŁOWIEKA ➔ Jedzenie i jego przygotowanie ➔ rodzaje pokarmu/potraw i ich cechy
Cytaty
|
Gęsty krem z raków przypomniał mi dzieciństwo w Poznaniu, gdzie specjał ten podawano w kilku wyśmienitych lokalach, które dziś należą już do przeszłości. źródło: NKJP: Piotr Bikont: Smakosz na molo, Gazeta Wyborcza, 1996-10-18 |
|
|
Był dziecinnie ambitny w drobiazgach, a skromny w tym, w czym był niedościgniony: puszył się, że szybciej niż ktokolwiek inny je raki (kiedy były łatwiej niż dzisiaj dostępne, organizował konkursy szybkości, w których dzielnie dotrzymywałam mu placu), uważał się za znawcę win, wytrawnego kierowcę i wyrafinowanego smakosza (chociaż najbardziej lubił rzodkiewki!). źródło: NKJP: Irena Szymańska: Miałam dar zachwytu!, 2001 |
Odmiana
część mowy: rzeczownik
rodzaj gramatyczny: m2
| liczba pojedyncza | liczba mnoga | ||
|---|---|---|---|
| M. | rak |
raki |
|
| D. | raka |
raków |
|
| C. | rakowi |
rakom |
|
| B. | raka |
raki |
|
| N. | rakiem |
rakami |
|
| Ms. | raku |
rakach |
|
| W. | raku |
raki |
Inne uwagi
Zwykle lm
2. choroba
Definicja
Pochodzenie
psł. *rakъ
Znaczenie to jest nowsze, powstało pod wpływem łac. cancer 'rak; nowotwór', niem. Krebs 'ts.', dla których wzór stanowiło gr. karkínos 'rak', wtórnie 'złośliwy nowotwór', na podstawie wyobrażeń, że nowotwór pożera zaatakowany organ jak rak swą ofiarę
Kwalifikacja tematyczna
CZŁOWIEK JAKO ISTOTA FIZYCZNA ➔ Choroby i ich leczenie ➔ rodzaje chorób
Relacje znaczeniowe
| synonimy: | skir |
Połączenia
- rak złośliwy
- rak gruczołu krokowego, jajnika; jamy brzusznej, płucnej, ustnej; jądra, jelita grubego, kości, krtani, macicy, mózgu; narządów kobiecych, rodnych; nerki, pęcherza (moczowego), piersi, płuc, prostaty, przełyku, skóry, stercza, sutka, szyjki macicy, tarczycy, trzustki, wątroby, żołądka
- rak i AIDS, rak i cukrzyca, rak i gruźlica, rak i zawał (serca)
- komórka, przerzut; objaw, odmiana, postać, przypadek, rodzaj; rozwój, stadium; operacja; profilaktyka; powód, prawdopodobieństwo, ryzyko; rozpoznanie, wykrywanie; występowanie raka
- zagrożenie rakiem
- szczepionka przeciw rakowi
- chory; lek, lekarstwo, szczepionka; zachorowalność, zapadalność; umieralność na raka
- badania nad rakiem
- pacjent; walka z rakiem
- dotknięty rakiem
- rak powstaje; zaatakował/atakuje; toczy, zżera coś
- zapobiegać rakowi
- spowodować/powodować, wywoływać; rozpoznać, stwierdzić, wykryć, zdiagnozować; mieć; leczyć, zwalczać; pokonać, przejść, wyleczyć raka
- prowadzić do raka
- zachorować, zapadać; chorować cierpieć; umrzeć/umierać na raka
- chronić przed rakiem
- żyć; walczyć, wygrać z rakiem
Cytaty
|
Ten wielki Armstrong, który pokonał zżerającego go raka i wielokrotnie zatriumfował nad trudnościami „wielkiej pętli”, jeszcze raz, po przerwie, chce ubiegać się o zwycięstwo i udowodnić, że siłą woli i wiary unicestwić może chorobę. źródło: NKJP: Ludwik Stomma: Uwaga – za fajnie!, Polityka, nr 2675, 2008-10-11 |
|
|
Dotychczas lekarze twierdzili, że dieta bogata w warzywa, owoce i produkty zbożowe zapobiega rakowi jelita grubego. źródło: NKJP: Błonnik nie chroni?, Gazeta Wyborcza, 1999-03-24 |
Odmiana
część mowy: rzeczownik
rodzaj gramatyczny: m2
| liczba pojedyncza | liczba mnoga | ||
|---|---|---|---|
| M. | rak |
raki |
|
| D. | raka |
raków |
|
| C. | rakowi |
rakom |
|
| B. | raka |
raki |
|
| N. | rakiem |
rakami |
|
| Ms. | raku |
rakach |
|
| W. | raku |
raki |
3. na drzewie
Definicja
Pochodzenie
psł. *rakъ
Por. rak 2
Kwalifikacja tematyczna
CZŁOWIEK I PRZYRODA ➔ Świat roślin ➔ budowa i funkcjonowanie roślin
CZŁOWIEK I PRZYRODA ➔ Świat roślin ➔ drzewa i krzewy
Relacje znaczeniowe
| synonimy: | rakowatość |
Połączenia
- rak otwarty
Cytaty
|
Raka spotkać możemy teoretycznie na każdym drzewie. Dla kilku gatunków jest on dość charakterystyczny [...]. źródło: NKJP: Robert Kimbar: Rak, Las Polski, 2009-05-01 |
|
|
W moim ogrodzie aż trzy drzewa mają raka. Jabłoń - nieduża rana, podejrzewam, że wywołana przez grzyba, tzw. parch jabłoni, który co roku ją atakował. źródło: Internet |
Odmiana
część mowy: rzeczownik
rodzaj gramatyczny: m2
| liczba pojedyncza | liczba mnoga | ||
|---|---|---|---|
| M. | rak |
raki |
|
| D. | raka |
raków |
|
| C. | rakowi |
rakom |
|
| B. | raka |
raki |
|
| N. | rakiem |
rakami |
|
| Ms. | raku |
rakach |
|
| W. | raku |
raki |
4. korupcji
Definicja
Pochodzenie
Zob. rak 2 (tu w znaczeniu metaforycznym)
Kwalifikacja tematyczna
CZŁOWIEK W SPOŁECZEŃSTWIE ➔ Zasady współżycia społecznego ➔ zachowania i wyrażenia nieakceptowane społecznie
Połączenia
- rak korupcji
- rak toczy coś
Cytaty
|
Kultura przeżywa kryzys. Rak rozkładu toczy ją. źródło: NKJP: Marlena Mokrzanowska: Żołnierze z twierdzy, Gazeta Wrocławska, 2003-08-14 |
|
|
Polacy nie mają złudzeń: nasze państwo przeżarte jest rakiem korupcji. Można w nim nie tylko załatwić sobie prawo jazdy, ale także kupić w Sejmie ustawę. źródło: NKJP: K. Kowalski: Na bezdrożach prawa: Korupcję potępiamy, ale..., 2003-09-27 |
Odmiana
część mowy: rzeczownik
rodzaj gramatyczny: m2
| liczba pojedyncza | liczba mnoga | ||
|---|---|---|---|
| M. | rak |
raki |
|
| D. | raka |
raków |
|
| C. | rakowi |
rakom |
|
| B. | raka |
raki |
|
| N. | rakiem |
rakami |
|
| Ms. | raku |
rakach |
|
| W. | raku |
raki |
Składnia
|
+ | rak | + |
CZEGO
|
5. w taternictwie
Definicja
Pochodzenie
Zob. Zob. rak 1a (bezpośrednie nawiązanie do znaczenia etymologicznego 'coś zgiętego')
Kwalifikacja tematyczna
CODZIENNE ŻYCIE CZŁOWIEKA ➔ Czas wolny ➔ turystyka
Cytaty
|
Nie wiadomo dlaczego, czy zahaczył rakiem o rak, czy pośliznął się? Zamachał tylko rękami, chcąc złapać równowagę, ale już nie zdołał jej utrzymać. Spadł z około dziesięciometrowego uskoku, znajdującego się poniżej miejsca, w którym siedział Werner. źródło: NKJP: Wanda Rutkiewicz: Na jednej linie, 2010 |
|
|
Pogoda była idealna, śnieg pewny. Na nogach miał raki, w dłoni czekan. Nie wiadomo, dlaczego poleciał. Może zaczepił rakiem o spodnie, może odnowiła się stara kontuzja kolana. źródło: NKJP: Marek Harny: Zdrajca, 2007 |
|
|
Leśniczy wskazał wspinaczom drzewa. Chłopcy założyli buty z podpiętymi rakami. Przy pomocy lin wspięli się na wierzchołki strzelistych jodeł i przystąpili do pracy. źródło: NKJP: Nowy Sącz - 30 metrów do śmierci, Dziennik Polski, 2002-09-16 |
Odmiana
część mowy: rzeczownik
rodzaj gramatyczny: m2
| liczba pojedyncza | liczba mnoga | ||
|---|---|---|---|
| M. | rak |
raki |
|
| D. | raka |
raków |
|
| C. | rakowi |
rakom |
|
| B. | raka |
raki |
|
| N. | rakiem |
rakami |
|
| Ms. | raku |
rakach |
|
| W. | raku |
raki |