Chronologizacja
Pochodzenie
psł. *(v)ǫsъ 'włosy, zarost (zwykle na twarzy)'
1.a uwłosienie
Definicja
Kwalifikacja tematyczna
CZŁOWIEK JAKO ISTOTA FIZYCZNA Określenia fizyczności człowieka wygląd
CZŁOWIEK JAKO ISTOTA FIZYCZNA Określenia fizyczności człowieka płeć
Połączenia
- biały, ciemny, czarny, jasny, płowy, rudy, siwiejący, siwy, szpakowaty, żółty; bujny, długi, mały, obwisły, rzadki, sumiasty, szorstki, szpiczasty, zabójczy, zakręcony, zjeżony; przystrzyżony, wypielęgnowany; wałęsowski wąs
- uśmiech spod wąsa
- chłop, łobuz, nastolatek, smyk, ... pod wąsem; brunet, facet, jegomość, mężczyzna, pan, szlachcic ... z wąsem
- mieć; gładzić, gryźć, podkręcić/podkręcać, przygryzać, zagryzać wąsa
- uśmiechać się spod wąsa
Cytaty
|
Ja też straciłem trochę włosów, trochę przysiwiałem, a widzę [...], że i pana wąs jest taki trochę przyprószony. źródło: NKJP: Magda Szczypiorska: Debata telewizyjna...., Gazeta Wyborcza, 1992-12-15 |
|
|
Śniadą twarz przekreślał bielejący wąs przystrzyżony krótko, a niebieskie oczy wpatrywały się we mnie śledząc każdy odruch. źródło: NKJP: Wojciech Żukrowski: Za kurtyną mroku. Zabawa w chowanego, 1995 |
|
|
W '89 na plakacie [...] ten związkowiec z ówczesnej Huty Lenina miał ciemne włosy i brodę. Teraz jest już raczej siwy. Brodę zgolił, zostawił wąsa. źródło: NKJP: Fajna robota, Dziennik Polski, 1999-06-04 |
|
|
Ten potężny mężczyzna o rumianej twarzy, sumiastym siwym wąsie [...], był już za życia postacią legendarną, a o jego skandalach było głośno w całej Rzeczypospolitej źródło: NKJP: Stanisław Sławomir Nicieja: Twierdze kresowe Rzeczypospolitej, 2006 |
|
|
Pomysł na bezbożność pochodzi od Marcusa Przedborskiego, żydowskiego dziedzica pod staropolskim wąsem, który w szlacheckim kontuszu powoził bryczką na swoich włościach w Kucharach. źródło: NKJP: Marian Marzyński: Sennik polsko-żydowski, 2005 |
Odmiana
część mowy: rzeczownik
rodzaj gramatyczny: m3, m2
| liczba pojedyncza | liczba mnoga | ||
|---|---|---|---|
| M. | wąs |
wąsy |
|
| D. | wąsa |
wąsów |
|
| C. | wąsowi |
wąsom |
|
| B. | wąsa wąs |
wąsy |
|
| N. | wąsem |
wąsami |
|
| Ms. | wąsie |
wąsach |
|
| W. | wąsie |
wąsy |
Inne uwagi
Zwykle lp
1.b imitacja
Definicja
Kwalifikacja tematyczna
CZŁOWIEK JAKO ISTOTA FIZYCZNA Określenia fizyczności człowieka wygląd
Cytaty
|
[...] bałwan wypadł wspaniale. Miał oczy z węgielków i wąs z czarnej włóczki, pod pachą trzymał miotłę [...]. źródło: NKJP: Jan Brzechwa: Gdy owoc dojrzewa, 1958 |
|
|
Dotknął końca wąsa opuszką wskazującego palca i nieznacznie sprawdził, czy wąs trzyma się na swoim miejscu. Mimo zapewnień fachowców nie ufał w skuteczność tego kleju. źródło: NKJP: Eugeniusz Dębski: Aksamitny Anschluss, 2001 |
|
|
Marynarkę odwróciłam na drugą stronę, żeby wyglądać jak taki robociarz z urzędu. [...] Zdjęłam krawat, i nakleiłam wąsa, choć nie cierpię i tylko wtedy naklejam, jak już naprawdę nie mam innego wyboru. źródło: NKJP: Christian Skrzyposzek: Wolna Trybuna, 1985 |
Odmiana
część mowy: rzeczownik
rodzaj gramatyczny: m3, m2
| liczba pojedyncza | liczba mnoga | ||
|---|---|---|---|
| M. | wąs |
wąsy |
|
| D. | wąsa |
wąsów |
|
| C. | wąsowi |
wąsom |
|
| B. | wąsa wąs |
wąsy |
|
| N. | wąsem |
wąsami |
|
| Ms. | wąsie |
wąsach |
|
| W. | wąsie |
wąsy |
2. lewy, prawy
Definicja
Kwalifikacja tematyczna
CZŁOWIEK JAKO ISTOTA FIZYCZNA Określenia fizyczności człowieka wygląd
CZŁOWIEK JAKO ISTOTA FIZYCZNA Określenia fizyczności człowieka płeć
Relacje znaczeniowe
| synonimy: | wąsisko |
Połączenia
- lewy, prawy wąs
- jeden wąs
- para wąsów
Cytaty
|
Wystajemy tylko trochę zza pleców carskiej świty. Trzeba było bardziej wspiąć się na palce. Tak widać ledwie kawałek prawego wąsa i prawe oko. źródło: NKJP: Mirosław M. Bujko: Złoty pociąg, 2006 |
|
|
Po pierwszym hauście należało pogłaskać się raz jednym palcem po jednym wąsie, po czym po drugim, tymże palcem przeciągnąć od nosa do brody i z powrotem, dalej uderzyć nim w stół z wierzchu raz, od spodu raz, tupnąć w podłogę raz i wymówić pierwsze słowo [...]. źródło: NKJP: „Pan Piwko”: Historia pijaństwa polskiego, Usenet -- pl.soc.polityka, 2004-01-30 |
|
|
Wczesną wiosną 1410 roku po Krakowie gruchnęła wieść, że król Władysław kazał szewcom z Kołaczyc obciąć na znak hańby po jednym wąsie: łajdusy przyjęły obstalunek na ciżmy dla wojska, zaliczkę przepiły i przejadły, buty do Krakowa nie dotarły. źródło: NKJP: WINIAK 1410, Przekrój, 1995 |
|
|
Parabellum, jak zresztą każdy prawdziwy pistolet, było za ciężkie dla naszych chłopięcych dłoni, toteż strzały Piotra i Szymka nie były lepsze od moich. Pierwszy trafił tylko dwa razy w czoło, drugi odstrzelił kawałek lewego wąsa [...]. źródło: Paweł Huelle: Weiser Dawidek, 1987 |
Odmiana
część mowy: rzeczownik
rodzaj gramatyczny: m3, m2
| liczba pojedyncza | liczba mnoga | ||
|---|---|---|---|
| M. | wąs |
wąsy |
|
| D. | wąsa |
wąsów |
|
| C. | wąsowi |
wąsom |
|
| B. | wąsa wąs |
wąsy |
|
| N. | wąsem |
wąsami |
|
| Ms. | wąsie |
||
| W. | wąsie |
wąsy |
3. u zwierząt
Definicja
Kwalifikacja tematyczna
CZŁOWIEK I PRZYRODA Świat zwierząt budowa i funkcjonowanie organizmów zwierzęcych
Połączenia
- kocie; zwisające wąsy
- wąsy zwierzęcia
Cytaty
|
Kot czuje każdym swym wąsem przy pyszczku, każdym włoskiem umieszczonym nad oczyma i po wewnętrznej stronie łap. źródło: NKJP: Hanna Jurczak-Gucwińska: Zwierzęta w moim domu, 1975 |
|
|
Wąsy są narządem zmysłu dotyku, występują u niektórych gatunków ryb żyjących przy dnie (np. u suma). źródło: Internet |
|
|
Obok mamy pojawiła się głowa małej foczki z małymi wąsami. źródło: NKJP: Adam Wajrak: Wajrak na Spitsbergenie, Gazeta Wyborcza - Magazyn, 1996-10-04 |
|
|
[...] zaczął bez obrzydzenia grzebać dłonią w zielsku, wybierał langusty i trzymał cały pęk za długie wąsy. źródło: NKJP: Wojciech Żukrowski: Kamienne tablice, 1966 |
|
|
W upierzeniu koguta i kury jest różnica tylko w tym, że kogut pod dolną częścią dzioba ma wąsy długości około 15 cm, złożone z około 30 wąskich piórek [...]. źródło: NKJP: Stanisław Godlewski: Vademecum myśliwego, 1955 |
Odmiana
część mowy: rzeczownik
rodzaj gramatyczny: m3
| liczba pojedyncza | liczba mnoga | ||
|---|---|---|---|
| M. | wąs |
wąsy |
|
| D. | wąsa |
wąsów |
|
| C. | wąsowi |
wąsom |
|
| B. | wąs |
wąsy |
|
| N. | wąsem |
wąsami |
|
| Ms. | wąsie |
wąsach |
|
| W. | wąsie |
wąsy |
4. u roślin
Definicja
Kwalifikacja tematyczna
CZŁOWIEK I PRZYRODA Świat roślin budowa i funkcjonowanie roślin
Połączenia
- długie, mocne wąsy; wąsy czepne
- wąsy jęczmienia, pszenicy
- kłosy, kolba kukurydzy; rośliny z wąsami; pędy z wąsami czepnymi
Cytaty
|
[...] winobluszcz czy passiflora mają cienkie i sprężyste wąsy, oplatające się wokół podpory, gdy tylko jej dotkną. źródło: KJ PWN: Kwietnik, 1995 |
|
|
Pnącza zależnie od sposobu wspinania się dzielimy na korzenioczepne, wijące się, czepiające się podpór za pomocą ogonków liściowych oraz przy pomocy wąsów. źródło: NKJP: ATA: Czepliwe i pożyteczne, Echo Dnia, 2005-07-19 |
|
|
Pęd wykształca także wąsy czepne, dzięki którym roślina przytwierdza się do powierzchni, po której się pnie. źródło: Internet |
|
|
[...] spotkali się po raz pierwszy przy wykrocie po starym dębie, powalony pień obrastały pióropusze paproci, wąsy jeżyn. źródło: NKJP: Ewa Białołęcka: Tkacz iluzji, 2004 |
|
|
Naukowcy z Hodowli Roślin Strzelce pod Kutnem wyhodowali nową odmianę pszenicy ozimej, tzw. ostkę strzelecką, której wąsy mają odstraszać dziką zwierzynę. źródło: Internet |
Odmiana
część mowy: rzeczownik
rodzaj gramatyczny: m3
| liczba pojedyncza | liczba mnoga | ||
|---|---|---|---|
| M. | wąs |
wąsy |
|
| D. | wąsa |
wąsów |
|
| C. | wąsowi |
wąsom |
|
| B. | wąs |
wąsy |
|
| N. | wąsem |
wąsami |
|
| Ms. | wąsie |
wąsach |
|
| W. | wąsie |
wąsy |
5. w przedmiotach
Definicja
Kwalifikacja tematyczna
KATEGORIE FIZYCZNE Cechy i właściwości materii kształty i figury
Połączenia
- wewnętrzny, zewnętrzny wąs; długie, krótkie, szerokie; dolne, górne wąsy
- wąsy jelca, rękojeści
- jelec z wąsami
Cytaty
|
Możemy mu złożyć wózek elektryczny, rehabilitacyjno-sportowy albo inwalidzki. Człowiek może chcieć kółka sportowe, wąsy przeciwwychyłowe, poduszkę przeciwodleżynową albo inne bajery. źródło: NKJP: Ewa Winnicka: Nie pytaj o przełamkę, Gazeta Wyborcza, 1996-01-04 |
|
|
W ramach drugiego typu, szabel węgiersko-polskich, mieszczą się też szable, które są typologiczną kontynuacją szabel węgierskich, z tym, że ich jelce i wąsy są krótsze od szabel zwanych tradycyjnie batorówkami. źródło: NKJP: Włodzimierz Kwaśniewicz: Dzieje szabli w Polsce, 1993 |
|
|
Często stosowane w maszynach kroczących wąsy umożliwiają zmianę kierunku ruchu po wykryciu przeszkody. źródło: KJPWN: Teresa Zielińska: Maszyny kroczące, 2003 |
|
|
Teczka wyposażona jest w wąsy do wpinania dokumentów. źródło: Internet |
|
|
Gdzieś czytałem, że dobre są wędzidła z wąsami, bo nie może się ono przekręcać i kłuć konia w podniebienie. źródło: Internet |
Odmiana
część mowy: rzeczownik
rodzaj gramatyczny: m3
| liczba pojedyncza | liczba mnoga | ||
|---|---|---|---|
| M. | wąs |
wąsy |
|
| D. | wąsa |
wąsów |
|
| C. | wąsowi |
wąsom |
|
| B. | wąs |
wąsy |
|
| N. | wąsem |
wąsami |
|
| Ms. | wąsie |
wąsach |
|
| W. | wąsie |
wąsy |