UKRYJ ODMIANĘ ROZWIŃ WSZYSTKO DRUKUJ

rdzeń

Chronologizacja

XV w., SStp
W postaci: zdrzeń

Odmiana

część mowy: rzeczownik

rodzaj gramatyczny: m3

	liczba pojedyncza	liczba mnoga
M.	rdzeń	rdzenie
D.	rdzenia	rdzeni
C.	rdzeniowi	rdzeniom
B.	rdzeń	rdzenie
N.	rdzeniem	rdzeniami
Ms.	rdzeniu	rdzeniach
W.	rdzeniu	rdzenie

Pochodzenie

psł. *strьržę, D lp *strьržene 'tkanka miękiszowa drzewa, rdzeń; najgłębsze miejsce rzeki, nurt rzeki'

Por. st.pol. (od XV w.) dr-zeń / zdr-zeń, strzeń / strżeń / zdrżeń 'zawartość, środek (pestki), rdzeń' i in. W pol. oczekiwaną byłaby postać *strzżeń. Rozmaitość poświadczonych postaci wyrazu w historii języka polskiego wskazuje na złożoność procesów uproszczeniowych niezwykłej grupy spółgłoskowej *strż i jej odmianki *zdrż (udźwięcznionej pod wpływem ż).

1. kabla

Definicja

podłużna środkowa część przedmiotów o przekroju cylindrycznym

Kwalifikacja tematyczna

CODZIENNE ŻYCIE CZŁOWIEKA Praca materiały i narzędzia pracy

CZŁOWIEK I TECHNIKA Urządzenia i maszyny budowa urządzeń i maszyn

Relacje znaczeniowe

hiperonimy:

środek

Połączenia

grafitowy; miedziany; przemagnesowany rdzeń
rdzeń kabla

Cytaty

Należy przedtem upewnić się, że użyty ołówek ma rzeczywiście grafitowy rdzeń - kredki i tzw. ołówki chemiczne nie przewodzą prądu.

źródło: KWSJP: Ryszard Sobkowski: Duron może więcej, Enter nr 1, 2001

Okazało się, że warstwa izolacyjna została przebita kawałkiem drutu, który doszedł aż do rdzenia, wycięto uszkodzony kawałek, złączono przecięte części i ruszono w dalszą drogę.

źródło: KWSJP: Hanna Korab: Tryumf, Kalejdoskop Techniki nr 7 (183), 1972

2. debaty

Definicja

najważniejsza część jakiejś całości

Kwalifikacja tematyczna

CZŁOWIEK JAKO ISTOTA PSYCHICZNA Ocena i wartościowanie słownictwo oceniające

Relacje znaczeniowe

synonimy:

ekstrakt, esencja, istota, sól, substancja

Połączenia

rdzeń debaty; komunizmu; koncernu; miasta; mitologii; osobowości; polskości; problematyki; sprawy

Cytaty

	Ten właśnie problem stanowił jakby sam rdzeń drugiej debaty podczas VI sesji rady gminy, w której wzięli również udział przedstawiciele miejscowych rad szkolnych i komitetów rodzicielskich [...]. źródło: KWSJP: Jan Antoł: W gminie Szaflary, Tygodnik Podhalański nr 9, 1999
	Te trzy spółki miały stanowić rdzeń koncernu po jego restrukturyzacji ogłoszonej niedawno przez władze Korei. źródło: KWSJP: Andrzej Kublik: Nie było przestępstwa, 1999
	I jest to konfrontacja niszcząca rdzeń mitologii społecznej XX wieku: kultu rewolucji jako sposobu zmiany życia społeczeństw. źródło: KWSJP: Jerzy Malewski: Ptasznik z Wilna, 1991
	Kitty zawiodła się na Wrońskim nie dlatego, że rdzeń jego osobowości uległ zmianie, ale dlatego, że nigdy nie był taki, jak można sobie było tego życzyć. źródło: KWSJP: Anna Wierzbicka: Medytacje semantyczne, 1970

Składnia

rdzeń

CZEGO

3. kręgowy

Definicja

część układu nerwowego umiejscowiona w kanale kręgosłupa, łącząca się z mózgiem

Kwalifikacja tematyczna

CZŁOWIEK JAKO ISTOTA FIZYCZNA Budowa i funkcjonowanie ciała ludzkiego części ciała, elementy i substancje składowe

CZŁOWIEK I PRZYRODA Świat zwierząt budowa i funkcjonowanie organizmów zwierzęcych

Połączenia

pęknięty, przerwany, uszkodzony rdzeń kręgowy; rdzeń nerwowy; przedłużony
rdzeń kręgosłupa
odcinki; punkcja; zapalenie rdzenia
rdzeń kręgosłupa pękł

Cytaty

	Osąd lekarzy zabrzmiał jak wyrok: złamany kręgosłup, uszkodzony rdzeń kręgowy - będzie sparaliżowany. źródło: KWSJP: Marta Ambroziak: Dogonić wiatr, Niedziela nr 21,1998
	Dziewczynka ma pęknięty rdzeń kręgowy i uszkodzone organy wewnętrzne. źródło: KWSJP: Łukasz Krajewski: To pędzi śmierć!, Super Express, 2006
	Trzeba poczekać, aż się zregeneruje rdzeń kręgowy, bo on został trochę nadszarpnięty - dodaje. źródło: KWSJP: Grażyna Mróz: Nadzieja na normalne życie, Tygodnik Podhalański nr 4, 1999
	Ma uszkodzony rdzeń kręgosłupa. źródło: KWSJP: Marek Bluj: Feralny zakręt Rafała, Nowiny, 2006
	Silnie wydłużony mózg dzieli się na kresomózgowie, między-, śród- i tyłomózgowie, czyli móżdżek, wreszcie rdzeń przedłużony. źródło: KWSJP: Włodzimierz Juszczak: Traszki, 1967

4. łodygi

Definicja

miękka tkanka wypełniająca korzeń, łodygę lub pień drzewa

Kwalifikacja tematyczna

CZŁOWIEK I PRZYRODA Świat roślin budowa i funkcjonowanie roślin

Relacje znaczeniowe

	synonimy:	dusza
	hiperonimy:	tkanka

Połączenia

ciemny rdzeń
rdzeń drzewa, pnia, rośliny
rdzeń z palm
(drzewo) spróchniałe przy rdzeniu

Cytaty

	Rolnictwo jest bardzo zacofane, a więc żyje się wedle starych zwyczajów i wierzeń łowiąc ryby, polując na gołębie, wybierając rdzeń z palm sagowych, lub robiąc wyprawy na dalekie wyspy [...]. źródło: KWSJP: Kamil Giżycki: Listy z Archipelagu Salomona, 1969
	[...] przerwali na chwilę obcinanie gałęzi i zaczęli liczyć słoje pnia otaczające kręgami ciemny rdzeń. źródło: KWSJP: Franciszek Fenikowski: Długie morze, 1963
	Z rdzenia tej rośliny uzyskiwali wytrzymałe, giętkie włókna, które raz skręcone można było owijać, splatać i łączyć aż do uzyskania dowolnej formy - od nici po grube liny. źródło: KWSJP: Joanna Nikodemska: Po linie do sznura, 2003
	Ale niewolnica czuwała i gdy rębacze dochodzili rdzenia drzewa, przerzuciła serce Baty w sępa, co przelatywał ponad lasem. źródło: KWSJP: Zofia Kossak: Przymierze, 1952
	Przy samym rdzeniu drzewo było spróchniałe, co uniemożliwiło policzenie przyrostów. źródło: KWSJP: BZ: Sędziwa sosna, Tygodnik Podhalański nr 26, 1999

5. wyrazu

Definicja

jęz.

morfem, zawierający podstawowe znaczenie wyrazu, znajdujący się we wszystkich wyrazach jemu pokrewnych

Kwalifikacja tematyczna

CZŁOWIEK W SPOŁECZEŃSTWIE Język

Relacje znaczeniowe

	synonimy:	pień
	hiperonimy:	morfem

Połączenia

polski rdzeń; rdzeń czasownikowy
rdzeń słowa, wyrazu
rdzeń w czasowniku
znaczenie rdzenia

Cytaty

	Mając takiego sąsiada, co tam sąsiada - domownika, doprawdy trudno nie czuć się wyalienowanym, tym bardziej, że rdzeń tego słowa oznacza po angielsku obcego. źródło: KWSJP: Wszyscy pasażerowie Nostromo, Trybuna, 2006
	Należy do nich: ham albo kam, wyraz czy rdzeń wyrazu oznaczającego: kamień. źródło: KWSJP: Jan Parandowski: Alchemia słowa, 1951
	Powstaje pytanie, czy także rdzeń w czasowniku wzi-ą-ć, mogącym uchodzić za dokonany człon pary aspektowej BRAć WZIĄć, można uznać za wariant wyjściowego br-a-ć. źródło: KWSJP: Alicja Nagórko: Zarys gramatyki języka polskiego, 1996
	Etymologia słowa „godność” wskazuje na znaczenie rdzenia „god”, który związany jest z pojęciem czasu (stąd po polsku „godzina”, po rosyjsku „god” = rok). źródło: KWSJP: Krzysztof Jedliński: Nie dać się upokorzyć, 1996

6. transformatora

Definicja

techn.

metalowa część umieszczana wewnątrz elektromagnesu lub transformatora

Kwalifikacja tematyczna

CZŁOWIEK I TECHNIKA Urządzenia i maszyny budowa urządzeń i maszyn

Połączenia

rdzeń elementu; rdzenie transformatorów
rdzeń z gwintem

Cytaty

W następstwie opisanego zjawiska, zwanego efektem powierzchniowym, nagrzewa się intensywnie zewnętrzna warstwa, przy czym rdzeń nagrzewanego elementu może pozostać całkiem zimny.

źródło: KWSP: Jan Marek Kurtycz: Hartowanie indukcyjne, 1966

Dzięki rdzeniowi z gwintem 5 istnieje możliwość regulacji odstępu elektrod, a co za tym idzie wydajności i parametrów prądowych układu.

źródło: KWSJP: Bronisław Bartkiewicz: Oczyszczanie ścieków przemysłowych, 2002

Zapłonęły kolejno kontrolne neonówki, za ścianą zaszumiały rdzenie transformatorów.

źródło: KWSJP: Janusz Nazajder: Telechronopator, Młody Technik nr 2, 1966

Składnia

rdzeń

CZEGO

7. reaktora

Definicja

główna część reaktora atomowego, zawierająca uran

Kwalifikacja tematyczna

CZŁOWIEK I TECHNIKA Urządzenia i maszyny budowa urządzeń i maszyn

Połączenia

rozgrzany; stopiony rdzeń
rdzeń reaktora
rozmiary rdzenia
przegrzanie rdzenia

Cytaty

Na terenie zniszczonego reaktora były przeprowadzone ostatnio badania rzucające nowe światło na przebieg katastrofy, okazało się bowiem, że stopiony rdzeń reaktora spoczywa w najniższych piętrach jako piwnice.

źródło: KWSJP: Włodzimierz Kusch: Co o promieniowaniu wiedzieć powinniśmy, 1999

Rozgrzany rdzeń reaktora przeobraził się w wulkan bulgoczący radioaktywną lawą.

źródło: KWSJP: Michał Komar: O obrotach losów i ciał, 1998

Zbyt słabe fundamenty nie wytrzymują ciężaru betonu i stali, którymi przywalono stopiony rdzeń.

źródło: KWSJP: Andrzej M. Zaucha: Czarnobyl, Dodatek do Gazety Wyborczej, 1995-11-17

8. w odlewie

Definicja

hutn.

część formy odlewniczej pozwalająca odtworzyć wewnętrzny kształt przedmiotu

Kwalifikacja tematyczna

CZŁOWIEK I TECHNIKA Przemysł produkcja

Cytaty

Produkcja wyrobów odlewanych wymaga następujących operacji: wytworzenia form odlewniczych i rdzeni, przygotowania ciekłego metalu i wypełnienia nim formy, wybicia odlewu z formy i usunięcia rdzeni, oczyszczenia powierzchni odlewu.

źródło: NKJP: Bronisław Bartkiewicz: Oczyszczanie ścieków przemysłowych, 2002

Twarz na początku jest glinianą rzeźbą, z której następnie powstaje gipsowy odlew. Ma rdzeń z waty szklanej, który otacza się co najmniej czterocentymetrową warstwą wosku. Rdzeń jest jednak elastyczny, co pozwala głowie „pracować” podczas transportu.

źródło: NKJP: Joanna Heller: Z wosku był król, Dziennik Zachodni, 2002-11-18

Data ostatniej modyfikacji: 11.09.2026