UKRYJ ODMIANĘ ROZWIŃ WSZYSTKO DRUKUJ

źrenica

Chronologizacja

2 połowa XIV w., SStp
W postaci: źrzenica

Odmiana

część mowy: rzeczownik

rodzaj gramatyczny: ż

	liczba pojedyncza	liczba mnoga
M.	źrenica	źrenice
D.	źrenicy	źrenic

C.	źrenicy	źrenicom
B.	źrenicę	źrenice
N.	źrenicą	źrenicami
Ms.	źrenicy	źrenicach
W.	źrenico	źrenice

Pochodzenie

psł. *zěnica

Na taką prapostać wskazują m.in.: czes. zenice (ż), ros. zeníca, scs. zěnica. Byłoby to więc pierwotne zdrobnienie z przyrostkiem *-ica od podstawowego rzeczownika *zěna 'źrenica', którego kontynuanty poświadczone są w językach słowiańskich. Polska postać źrenica, z wstawnym -r-, (st.pol. źrzenica) jest wtórna; powstała przez skojarzenie z polskimi kontynuantami psł. *zьrěti ‘patrzeć’ (daw. źrzeć; dziś wyłącznie w czasownikach przedrostkowych, np. ujrzeć, wyjrzeć).

1. oka

Definicja

środkowa część oka wypełniona przeźroczystą tkanką, przez którą wpada światło

Kwalifikacja tematyczna

CZŁOWIEK JAKO ISTOTA FIZYCZNA ➔ Budowa i funkcjonowanie ciała ludzkiego ➔ części ciała, elementy i substancje składowe

CZŁOWIEK JAKO ISTOTA FIZYCZNA ➔ Budowa i funkcjonowanie ciała ludzkiego ➔ zmysły

Połączenia

okrągła, pionowa; szeroka, wąska; rozszerzona, zwężona; kocia źrenica
źrenica oka
rogówka i źrenica, tęczówka i źrenica
rozszerzenie, zwężenie źrenicy
średnica; zwieracz źrenicy

Cytaty

	Nie zapomnijmy o okularach przeciwsłonecznych, ale tych z filtrem. Jeśli okulary są tylko przyciemniane, to działają wręcz szkodliwie - źrenica rozszerza się i dostaje się przez nią jeszcze więcej szkodliwych promieni. źródło: NKJP: Pediatra radzi, Eko. Unas, 2001
	Ilość światła przenikającego do oka kontroluje źrenica, która leży tuż za rogówką i jest otworem w błonie zwanej tęczówką. źródło: NKJP: Paweł Walewski: Oko pod szkiełkiem, Polityka, 2003-10-18
	System komputerowy pozwalający identyfikować człowieka na podstawie źrenicy oka chce wprowadzić w służbach resortowych MSWiA od początku 2006 roku [...]. źródło: NKJP: Tygodniówka, Dziennik Polski, 2002-12-14
	W 6-8 tygodniu życia dziecka matka nawiązuje z nim zwykle kontakt wzrokowy. Jeśli maluch nie potrafi popatrzeć jej w oczy, to może oznaczać, że coś nie jest w porządku. Matka powinna wziąć latarkę, oświetlić oczy i popatrzeć, czy w źrenicy nie ma innego zabarwienia. źródło: NKJP: Elżbieta Cichocka, Katarzyna Montgomery: Rozmowa z prof. Markiem Prostem, Gazeta Wyborcza, 1996-02-23
	Z dawien dawna uważano, że wielkość źrenic świadczy o żywotności człowieka: są szeroko otwarte, gdy organizm jest pełen sił, zmniejszają się, gdy opuszcza go energia - na starość lub podczas choroby. źródło: NKJP: Czarne, czarodziejskie..., Dziennik Polski, 2001-03-03

2. wzrok

Definicja

książk.

oko

Kwalifikacja tematyczna

CZŁOWIEK JAKO ISTOTA FIZYCZNA ➔ Budowa i funkcjonowanie ciała ludzkiego ➔ części ciała, elementy i substancje składowe

CZŁOWIEK JAKO ISTOTA FIZYCZNA ➔ Budowa i funkcjonowanie ciała ludzkiego ➔ zmysły

CZŁOWIEK I PRZYRODA ➔ Świat zwierząt ➔ budowa i funkcjonowanie organizmów zwierzęcych

Relacje znaczeniowe

	synonimy:	gała, oczko, oko
	hiperonimy:	narząd

Połączenia

błyszczące; błękitne, czarne, niebieskie źrenice
źrenice dziewczyny, kobiety, matki, siostry; ofiary...
mgnienie źrenicy
zobaczyć coś w czyichś źrenicach

Cytaty

	[...] spotkanie z cudzoziemcem jest dla Afgańczyków jedynym sposobem zaznaczenia swojej obecności. Jakby liczyli, że ich słowa, a przede wszystkim ich twarze zapisane na zawsze w źrenicy cudzoziemca staną się niezaprzeczalnym dowodem na to, że zostali dostrzeżeni, że nie przeminęli bez śladu. źródło: NKJP: Wojciech Jagielski: Modlitwa o deszcz, 2002
	Chciał mi jeszcze coś pokazać, wstał, lecz się rozmyślił, jego oko w tym momencie spojrzało na mnie całkiem przytomnie, pijackie bielmo na chwilę pękło, ale gdy siadał, źrenice miał już tak samo martwe jak przedtem. źródło: NKJP: Andrzej Stasiuk: Opowieści galicyjskie, 1995
	Na 55-letniego myśliwego Steve'a MacCullama napadła niedźwiedzica grizzly. [...] Obezwładniony nie odwracał wzroku, starając się spoglądać prosto w źrenice niedźwiedzia. źródło: NKJP: Czarne, czarodziejskie..., Dziennik Polski, 2001-03-03
	Polek uniósł powieki, błysnął szklistymi niewidzącymi źrenicami i znowu skrył je ruchem bardzo powolnym źle domykającego się wieka. źródło: NKJP:Tadeusz Konwicki: Dziura w niebie, 1995
	[...] kiedy więc jako oficer marynarki handlowej opuszczę szkołę morską i otworzy się przede mną świat, może uda mi się utrwalić to wszystko, co odbije się w moich źrenicach i przetrwa: miejsca i ludzie [...]. źródło: NKJP: Andrzej Czcibor-Piotrowski: Cud w Esfahanie, 2001

3. w lunecie

Definicja

techn.

część przyrządu optycznego umożliwiająca przepływ światła

Kwalifikacja tematyczna

CZŁOWIEK I TECHNIKA ➔ Urządzenia i maszyny ➔ budowa urządzeń i maszyn

Połączenia

źrenica wejściowa, wyjściowa
źrenica lornetki, lunety, obiektywu, teleskopu...
średnica źrenicy

Cytaty

	[...] optymalna do planet wysoko położonych okazuje się zwykle źrenica w granicach 0,6 do 0,9mm, a do planet nisko nad horyzontem i przy gorszym seeingu ta z przedziału 1 do 1,5mm. źródło: Internet
	[...] średnica źrenicy wyjściowej jest to krąg światła, jaki widzi się patrząc przez lunetę lub lornetkę od strony obiektywu z odległości ok. 25 cm. źródło: NKJP: Stanisław Godlewski: Vademecum Myśliwego, 1996
	W prosty sposób została podana metodyka dwusprzężonych układów (zachowanie, przy zmianie powiększenia 1 — 20 razy, położenia przedmiotu i obrazu oraz źrenicy wejściowej i wyjściowej). źródło: NKJP: Ze zjazdów i konferencji. Międzynarodowa Konferencja Z Optyki Instrumentalnej, Postępy Fizyki, 1970
	Źrenice określają zdolność układu do przenoszenia energii wychodzącej ze źródła światła. źródło: Internet
	W styczniu 1930 r. zaproponowano Departamentowi Uzbrojenia dostawy lornetek Galileusza [...]. Miało to na celu wyposażenie żołnierzy w lornetkę bardzo prostą, pozbawioną elementów regulacyjnych (rozstaw źrenic, ruch okularów), ale stosunkowo jasną, trwałą, szczelną, lekką, a przede wszystkim znacznie tańszą od lornetki pryzmatycznej. źródło: NKJP: Piotr Matejuk: Wojskowe przyrządy optyczne w II Rzeczypospolitej, 1997

Składnia

źrenica

CZEGO

4. wolności

Definicja

książk.

coś najważniejszego lub najcenniejszego z wielu elementów składających się na pewną całość

Kwalifikacja tematyczna

CZŁOWIEK JAKO ISTOTA PSYCHICZNA ➔ Ocena i wartościowanie ➔ słownictwo oceniające

Połączenia

źrenica demokracji, wolności

Cytaty

Problem jest w tym, czy szukamy scenariusza, który ma naszą Polskę uczynić krajem większego dobrobytu, źrenicą demokracji, silnym i wiarygodnym liderem tej części Europy.

źródło: NKJP: Charakter czy scenariusz, Dziennik Polski, 2008-11-20

Szanowni państwo, wolna prasa jest źrenicą demokracji. Jeżeli to, co zamieszcza wolna prasa czy jakiekolwiek media, nie stanowi przestępstwa ściganego z oskarżenia publicznego, prokurator nie będzie na pewno wkraczał.

źródło: NKJP: Sprawozdanie stenograficzne z obrad Sejmu RP z dnia 30.07.2003

Prawo do prywatności i ochrony danych jest źrenicą wolności obywatelskich. Państwo ma stać na ich straży, naruszając tylko w stanie wyższej konieczności (walka z terroryzmem) lub gdy zachodzi podejrzenie przestępstwa.

źródło: NKJP: Itnernet

Składnia

źrenica

CZEGO

Frazeologizmy

jak oka w głowie
jak źrenicy oka

Data ostatniej modyfikacji: 26.01.2025