UKRYJ ODMIANĘ ROZWIŃ WSZYSTKO DRUKUJ

rozpirzyć

Chronologizacja

1990, NFJP

Odmiana

część mowy: czasownik

aspekt: dokonany

Tryb oznajmujący

Czas przyszły

liczba pojedyncza liczba mnoga
1 os. rozpirzę
 rozpirzymy
2 os. rozpirzysz
 rozpirzycie
3 os. rozpirzy
 rozpirzą

Czas przeszły

liczba pojedyncza liczba mnoga
m ż n mo -mo
1 os. rozpirzyłem
+(e)m rozpirzył
 rozpirzyłam
+(e)m rozpirzyła
 rozpirzyłom
+(e)m rozpirzyło
 rozpirzyliśmy
+(e)śmy rozpirzyli
 rozpirzyłyśmy
+(e)śmy rozpirzyły
2 os. rozpirzyłeś
+(e)ś rozpirzył
 rozpirzyłaś
+(e)ś rozpirzyła
 rozpirzyłoś
+(e)ś rozpirzyło
 rozpirzyliście
+(e)ście rozpirzyli
 rozpirzyłyście
+(e)ście rozpirzyły
3 os. rozpirzył
 rozpirzyła
 rozpirzyło
 rozpirzyli
 rozpirzyły

bezosobnik: rozpirzono

Tryb rozkazujący

liczba pojedyncza liczba mnoga
1 os. rozpirzmy
2 os. rozpirz
 rozpirzcie

Tryb warunkowy

liczba pojedyncza liczba mnoga
m ż n mo -mo
1 os. rozpirzyłbym
bym rozpirzył
 rozpirzyłabym
bym rozpirzyła
 rozpirzyłobym
bym rozpirzyło
 rozpirzylibyśmy
byśmy rozpirzyli
 rozpirzyłybyśmy
byśmy rozpirzyły
2 os. rozpirzyłbyś
byś rozpirzył
 rozpirzyłabyś
byś rozpirzyła
 rozpirzyłobyś
byś rozpirzyło
 rozpirzylibyście
byście rozpirzyli
 rozpirzyłybyście
byście rozpirzyły
3 os. rozpirzyłby
by rozpirzył
 rozpirzyłaby
by rozpirzyła
 rozpirzyłoby
by rozpirzyło
 rozpirzyliby
by rozpirzyli
 rozpirzyłyby
by rozpirzyły

bezosobnik: rozpirzono by

bezokolicznik: rozpirzyć

imiesłów przysłówkowy uprzedni: rozpirzywszy

gerundium: rozpirzenie

imiesłów przymiotnikowy bierny: rozpirzony

odpowiednik aspektowy: rozpirzać

1. budynek

Definicja

pot. 
zniszczyć coś, rozbijając to na kawałki

Kwalifikacja tematyczna

KATEGORIE FIZYCZNE Cechy i właściwości materii stan skupienia, trwałość materii

Relacje znaczeniowe

synonimy:  rozpieprzyć, rozwalić
hiperonimy:  zniszczyć

Cytaty

A w ogóle to najlepiej kserować samemu (byleby nie rozpirzyć podręcznika).

źródło: NKJP: Internet

[...] zje, ile będzie mógł, a resztę da kierowcy, żeby go podrzucił bliżej domu. Jeśli dom tam jeszcze stoi i nie rozpirzył go żaden czołg.

źródło: NKJP: Robert Urbański, Jacek Kondracki: Operacja „Dunaj”, 2009

Do sklepu Laury było włamanie, więc najpierw pojechałam do niej i złożyłam zeznanie, potem do szpitala, potem znów do Laury i razem ze wszystkimi sprzątałyśmy bałagan. Włamywacz rozpirzył wszystko w drobny mak.

źródło: NKJP: Ewa Siarkiewicz: Kuźnia głupców, 2009

Konika trzeba przecież nakarmić, bo by obórkę rozpirzył.

źródło: NKJP: Daniel Weimer: Justyna Wielka z Kasiny Wielkiej, Dziennik Polski, 2006-02-27

Składnia

bez ograniczeń + rozpirzyć +
CO

2. zabawki

Definicja

pot. 
rzucając przedmioty w różne strony, spowodować, że pewna przestrzeń jest nimi pokryta

Kwalifikacja tematyczna

KATEGORIE FIZYCZNE Cechy i właściwości przestrzeni ułożenie względem siebie

Relacje znaczeniowe

synonimy:  rozpieprzyć, rozrzucić

Cytaty

Mój właśnie rozpirzył po pokoju wszystkie zabawki i rozkopał aż na korytarz, a ja już ledwo zipię, jak mam to wszystko na kolanach zbierać.

źródło: Internet: m.styl.fm

Piołun wyciamkał mięso, a ciasto, w które był owinięty pasztecik, wrzucił do miski z wodą, zaś resztę dokumentnie rozpirzył po całej kuchni. Dziś rano miałam gratisowe zamiatanie.

źródło: Internet: do-polowy-pelna.blogspot.com

Składnia

bez ograniczeń + rozpirzyć +
CO + (po CZYM)

3. pieniądze

Definicja

pot. 
zużyć niepotrzebnie lub niewłaściwie

Kwalifikacja tematyczna

CZŁOWIEK JAKO ISTOTA PSYCHICZNA Ocena i wartościowanie wola, postawy, nastawienie człowieka wobec świata i życia

CZŁOWIEK W SPOŁECZEŃSTWIE Finanse czynności, przedmioty związane z pieniędzmi

Relacje znaczeniowe

synonimy:  ktoś wyrzucił pieniądze w błoto, przepieprzyć, prześwistać, przetańcować, przetańczyć, przetracić, puścić, rozpieprzyć, roztrwonić, zmarnotrawić, zmarnować
antonimy:  zaoszczędzić
hiperonimy:  stracić

Cytaty

Wiedziałam w głębi duszy, że [...] rozpirzył starannie kasę co do centa.

źródło: Internet: magiawblaskuksiezycaonlineplfilmcaly.wordpress.com

Najlepiej usiąść na tyłku nic nie robić i tylko żądać pieniędzy od Miasta. A jak są pieniądze to wszystko od razu rozpirzyć.

źródło: Internet: forum.nto.pl

Była kim mogła być, szkoda tylko, że rozpirzyła te pieniądze na głupoty. Mogła żyć sobie spokojnie jak przyzwoity moher w jakiejś parafii to ją zaczęło nosić.

źródło: Internet: muzyka.onet.pl

Składnia

bez ograniczeń + rozpirzyć +
CO

4. grupę ludzi

Definicja

pot. 
sprawić, że poszczególne osoby należące do jakiejś grupy oddalają się w różne strony, przez co grupa przestaje istnieć

Kwalifikacja tematyczna

CZŁOWIEK W SPOŁECZEŃSTWIE Zasady współżycia społecznego stosunki, grupy i organizacje społeczne

Relacje znaczeniowe

synonimy:  rozgonić, rozproszyć

Cytaty

Tak czy owak cały personel ambasady należy rozpirzyć na cztery wiatry [...].

źródło: NKJP: Janusz Korwin-Mikke: Miniafera, Dziennik Polski, 2006-02-28

[...] policja nie tylko przyjechała radiowozem, ale całą specgrupą i rozpirzyła zbirów.

źródło: NKJP: Internet

Rozpirzyli ich na wszystkie strony. Zostali się w małej grupce, on, ten Polak, „łebek”, i trzech Kanadyjców.

źródło: Maciej Zenon Bordowicz: Longplay, 1977 (books.google.com)

Składnia

bez ograniczeń + rozpirzyć +
KOGO/CO

5. plany

Definicja

pot. 
sprawić, że wskutek działania kogoś lub czegoś, coś, co dobrze się zapowiadało lub funkcjonowało, przestało tak funkcjonować lub przestało istnieć

Kwalifikacja tematyczna

CZŁOWIEK JAKO ISTOTA PSYCHICZNA Relacje międzyludzkie określenia relacji międzyludzkich

CZŁOWIEK JAKO ISTOTA PSYCHICZNA Ocena i wartościowanie wola, postawy, nastawienie człowieka wobec świata i życia

CZŁOWIEK W SPOŁECZEŃSTWIE Funkcjonowanie państwa działalność polityczna

Relacje znaczeniowe

synonimy:  rozpieprzyć, rozwalić

Cytaty

Czy będzie lepiej czy nie to nie wiem. Ale z całą pewnością trzeba było rozpirzyć cały ten układ. Najlepiej byłoby, gdyby ten cały PZPN został skasowany.

źródło: NKJP: Internet

[...] albo spełnicie nasze warunki, albo rozpirzymy wszystko - rząd, Sejm, Polskę.

źródło: NKJP: Listy, Gazeta Wyborcza, 1994-05-14

Składnia

bez ograniczeń + rozpirzyć +
CO
Data ostatniej modyfikacji: 03.10.2018
Copyright© Instytut Języka Polskiego PAN