Zasady opracowania słownika

O tym dokumencie

Dokument ten jest nową wersją Zasad opracowania z grudnia 2012 roku, przejrzaną i zmodyfikowaną, a także rozszerzoną i uwzględniającą zmiany, jakie się dokonały w zasadach opracowania wybranych składników artykułu hasłowego, począwszy od jesieni 2013 roku. Pierwsza wersja Zasad została zarchiwizowana i jest dostępna w tym miejscu.
Niniejszą wersję należy w dalszym ciągu traktować jako roboczą; może ona być przedmiotem zmian lub uzupełnień.

1. Ogólna charakterystyka słownika

W zamierzeniu jego autorów Wielki słownik języka polskiego PAN (WSJP PAN) ma być:

  • słownikiem dokumentacyjnym, tzn. opartym na autentycznej bazie materiałowej. Bazą źródłową słownika jest przede wszystkim Narodowy Korpus Języka Polskiego (NKJP), Drugim pod względem ważności źródłem jest korpus pomocniczy, stworzony w IJP PAN specjalnie na potrzeby słownika, gromadzący teksty, które z różnych powodów nie znalazły się (i nie znajdą się) w NKJP. Źródłem trzecim jest polski Internet, wreszcie, możliwa jest własna ekscerpcja autorów haseł. W ograniczonym stopniu korzysta się również z innych zasobów leksykograficznych wytworzonych w IJP PAN. W WSJP PAN uwzględnione będą tylko te jednostki leksykalne (wyrazy, związki frazeologiczne, przysłowia), które zostały w tych źródłach poświadczone;
  • słownikiem współczesnej polszczyzny (w szerokim tego słowa znaczeniu) – przyjęto zasięg czasowy od 1945 roku, jednak ze względu na specyfikę źródeł gros materiału pochodzić będzie z ostatnich dziesięcioleci XX i początków XXI wieku;
  • słownikiem deskryptywnym, a nie normatywnym – autorzy nie eliminują z opisu realizacji językowych uznawanych za niepoprawne, czy – z jakichkolwiek powodów – niegodne zanotowania w słowniku. Ograniczają się do informowania o nieakceptowalności normatywnej zanotowanych faktów, na podstawie Wielkiego słownika poprawnej polszczyzny PWN i kwalifikowania stylistycznego jednostek substandardowych;
  • słownikiem akademickim, w tym sensie, że autorzy dążą do uwzględnienia w jak największym stopniu osiągnięć polskiego XX-wiecznego językoznawstwa, zwłaszcza w zakresie opisu semantycznego, fleksyjnego, składniowego jednostek leksykalnych, przy tym jednak opis w słowniku jest skierowany do możliwie jak najszerszej grupy użytkowników polszczyzny;
  • słownikiem elektronicznym sensu stricto, tzn. planowanym od początku jako słownik elektroniczny, nie zaś przeniesieniem do elektronicznej postaci słownika drukowanego. Dzięki temu można w nim zastosować taką strukturę hasła i taką postać jej prezentacji, która zrywa z ograniczeniami typowymi dla słowników papierowych.

2. Dobór i układ haseł słownika

Przewidziano, że w słowniku znajdą się hasła opisujące niżej wymienione rodzaje faktów językowych:

  • pojedyncze wyrazy (jednostki jednosegmentowe), reprezentujące różne części mowy;
  • związki frazeologiczne;
  • najczęściej używane przysłowia;
  • skróty;
  • skrótowce;
  • wybrane nazwy własne.

Szczegółowe zasady opisu tych faktów zostaną podane w dalszej części tego dokumentu.

2.1 Kompletowanie siatki haseł

Podstawowy zasób haseł słownika utworzyły wyrazy dobrane na podstawie list frekwencyjnych korpusu komputerowego PWN i korpusu Instytutu Podstaw Informatyki PAN. W ten sposób wyłoniono 15 tys. jednostek jednosegmentowych o największej frekwencji. Opis tych jednostek, a także powiązanych z nimi jednostek wielosegmentowych (tzw. tradycyjnie frazeologizmów, przysłów) był celem pierwszego etapu prac nad słownikiem, który zakończył się w grudniu 2012 roku. Na potrzeby drugiego etapu prac, który trwa od 2013 do 2018 roku, sporządzono nową listę 35 tys. haseł do opracowania. Obejmuje ona mnie więcej w równych proporcjach:

  1. wyrazy, które w pierwszym etapie zostały wprowadzone do słownika jako „zalążki haseł”, pozostające z opracowanymi w relacjach hiperonimii, synonimii, antonimii, sprzeczności.
  2. derywaty słowotwórcze od wyrazów już opracowanych (największą grupę stanowią tu czasowniki przedrostkowe)
  3. neologizmy ostatniego piętnastolecia, które nie były ujęte we wcześniej wydanych słownikach ogólnych polszczyzny.

Hasła nie są opracowywane w kolejności alfabetycznej, ale w innej, uwzględniającej powiązania znaczeniowe i formalne między wyrazami.

2.2 Zasady hasłowania

W Wielkim słowniku języka polskiego PAN przyjęto zasadę, że czynnikiem warunkującym przypisanie jednostek leksykalnych do konkretnego artykułu hasłowego jest kształt graficzny formy hasłowej oraz interpretacja gramatyczna jednostki. W osobnych zatem hasłach opisuje się:

  1. jednostki różniące się zapisem ortograficznym (wielka/mała litera), a więc np. baran (‘zwierzę; skóra; o człowieku’) – Baran (‘gwiazdozbiór; znak zodiaku; osoba spod tego znaku’);
  2. jednostki o różnej kwalifikacji gramatycznej na poziomie tzw. części mowy, przy czym kolejne hasła o tym kształcie są opatrywane numerami rzymskimi, np.:
    piec I (czasownik), piec II (rzeczownik);
    absolutnie I (przysłówek), absolutnie II (funkcyjne);
    pięć I (liczebnik), pięć II ‘ocena 5 w szkole’ (rzeczownik);
    zielony I (przymiotnik), zielony II (rzeczownik).

Kolejność homonimów ustala się albo na podstawie kryterium prymarności syntaktyczno-gramatycznej (por. wyżej pięć, zielony), albo – gdy się nie da takiej jednoznacznie ustalić – na zasadzie konwencjonalnej: rzeczownik, czasownik, przymiotnik, przysłówek, liczebnik, funkcyjne. Nie stosuje się natomiast rozdzielania artykułów hasłowych na zasadzie etymologicznej, gdyż oznaczałoby to krzyżowanie kryteriów o charakterze synchronicznym i diachronicznym; poza tym konsekwentne zastosowanie takiego zabiegu w połączeniu z zasadą uwzględniania w hasłach tylko bezpośredniego źródła zapożyczenia musiałoby prowadzić do znacznego zwiększenia liczby haseł „podwójnych” (dla wybranych bowiem znaczeń leksemów takich jak np. mysz ‘urządzenie do sterowania komputerem’, sezon ‘zbiór odcinków serialu telewizyjnego’), będących zapożyczeniami semantycznymi z angielskiego, należałoby postulować odrębne hasła. Dlatego informacja o pochodzeniu jest podawana odrębnie dla każdego znaczenia-podhasła. Zgodnie z przedstawioną wcześniej ogólną zasadą w osobnych artykułach hasłowych opisuje się także: skróty zapisywane z kropką lub bez kropki, mające różne rozwiązania, np.:
g (=gram); g. (=godzina).
Nieco inne zasady obowiązują w wypadku haseł opisujących tzw. jednostki funkcyjne (por. niżej rozdz. 4.5. Ze względu na bardziej niż w innych hasłach szczegółową klasyfikację tych jednostek na klasy funkcjonalne (części mowy) rozdzielanie ich na homonimy prowadziłoby do znacznego wzrostu homonimii w słowniku, co by utrudniało orientację czytelnikowi. przyjmuje się zatem, iż wszystkie jednostki funkcyjne o danym kształcie są zgrupowane w jednym haśle i w obrębie jednego homonimu,. np. :
jak I ‘zwierzę’; ‘samolot’ (rzeczownik), jak II (funkcyjne)
Z odrębnymi numerami pojawiają się oczywiście również hasła o tym samym kształcie formy hasłowej, mające różne typy struktury, związane ze specyfiką opisywanych obiektów, np.:
a I (funkcyjne); a II (wykrzyknik), a III (rzeczownik); a IV (skrót)
W stosunku do dawniej wydawanych słowników papierowych występują również inne różnice:

  • czasowniki tworzące pary aspektowe zawsze są opracowywane w dwóch odrębnych hasłach (zarówno typ prefiksalny: robićzrobić, jak i typ: wykonaćwykonywać);
  • w odrębnych hasłach są także opracowywane derywaty tożsame z którąś z form fleksyjnych innego hasła, np. drutdruty (‘ogrodzenie, które otacza uwięzionych ludzi’; aparat ortodontyczny’); mieszkaćmieszkanie, ukochaćukochany (‘taki, którego jakaś osoba kocha’);
  • również w odrębnych hasłach opisywane są jednostki nieciągłe (tzw. frazeologizmy i przysłowia), w hasłach opisujących wyrazy tożsame z ich składnikami są odsyłacze umożliwiające przejście do takiego hasła;
  • tzw. użycia rzeczownikowe przymiotników (np. chory ‘chory człowiek’) nie są opisywane w osobnych hasłach ani nawet w osobnych podhasłach, w haśle przymiotnikowym jedynie informuje się o obecności takich użyć w tekstach. Są natomiast samodzielne hasła rzeczownikowe homonimiczne z przymiotnikami, np. zielony (‘ekolog’; dolar amerykański’).

3. Ogólne zasady prezentacji materiału

Wielki słownik języka polskiego PAN ma wyłącznie formę elektroniczną i jest dostępny bezpłatnie w Internecie pod adresem: http://wsjp.pl Słownik nie jest opracowywany w kolejności alfabetycznej, ale innej, uwzględniającej najpierw frekwencję, a w dalszej kolejności powiązania semantyczne i formalne między hasłami.
Podstawową formą korzystania ze słownika jest wyszukiwanie haseł przy użyciu narzędzi udostępnionych czytelnikowi na stronie początkowej słownika. Uproszczona instrukcja korzystania ze słownika znajduje się na tej stronie.
Wyszukiwanie proste (wpisywanie wyrazów w okienko znajdujące się na środku strony początkowej słownika) pozwala na znalezienie wszystkich haseł, które zawierają segment tożsamy z wpisanym w okienko wyrazem (przy czym uwzględniana jest odmiana wyrazów).

zasady_1

Wyszukiwanie zawansowane, dostępne jest po kliknięciu przycisku znajdującego się po prawej stronie okienka wyszukiwarki. Umożliwia ono wyszukiwanie haseł i podhaseł według bardziej zaawansowanych kryteriów, w szczególności:

  • zawierających wskazany ciąg znaków lub dowolną formę fleksyjną wyrazu w formie hasłowej, w definicji, w cytatach, w połączeniach;
  • opatrzonych konkretnym wybranym kwalifikatorem lub ich kombinacją;
  • należących do określonej kategorii tematycznej;
  • pochodzących ze wskazanego języka;
  • mających określoną charakterystykę gramatyczną (w zakresie tzw. części mowy lub typu frazy)

Wyszukiwanie alfabetyczne jest także możliwe. Kliknięcie litery znajdującej się na dole ekranu początkowego hasła otwiera listę alfabetyczną haseł (oprócz haseł frazeologicznych) zaczynających się na daną literę. Tę listę można przewijać tak, jak się przewija strony internetowe. Ze względu na dużą liczbę haseł w słowniku ten sposób jego przeszukiwania nie wydaje się specjalnie efektywny.
Po uzyskaniu listy haseł kliknięcie w napis reprezentujący któreś z haseł wyszukanych powoduje jego wyświetlenie się w przeglądarce.
W słowniku są dwa sposoby prezentacji materiału hasłowego (dwa „widoki” hasła). Podstawowym jest widok tzw. kartotekowy, zwany również zakładkowym. Jest to domyślny widok hasła, por. np. stronę początkową hasła dom:

zasady_2

Hasło dom ma więcej niż jedno znaczenie. W takim wypadku na stronie początkowej znajduje się u góry forma hasłowa, a następnie wyliczone są identyfikatory (zob. rozdz. 4.1.6.2) poszczególnych znaczeń. Jest to więc rodzaj interaktywnego spisu treści hasła. Pod listą identyfikatorów znajdują się przyciski służące do wyświetlania dodatkowych składników artykułu hasłowego, opracowanych niezależnie od znaczenia: chronologizacji (zob. rozdz. 4.1.2), frazeologizmów i przysłów (zob. rozdz. 4.2). Ich kliknięcie powoduje, że odpowiednia informacja wyświetla się pod listą identyfikatorów. Przycisk natomiast „Pokaż wszystko” powoduje przejście do alternatywnego widoku hasła, tzw. linearnego, rozwiniętego albo widoku do druku, o którym niżej.
Identyfikatory na liście są interaktywnymi odsyłaczami, których kliknięcie powoduje wyświetlenie się odpowiedniego podhasła w formie ustrukturyzowanej, przypominającej szereg zakładek lub kart w kartotece (stąd przyjęta nazwa tego widoku). Po wybraniu znaczenia 1 hasła dom otrzymuje się więc widok następujący:

zasady_3

Jako domyślna otwarta jest zakładka „Definicja”, gdyż jest to informacja najczęściej poszukiwana przez czytelników słowników. Otwarcie zakładki sygnalizuje jej kolor odmienny od koloru pozostałych. Klikając w kolejne zakładki czytelnik odsłania poszczególne elementy opisu w danym podhaśle. Powrotu do spisu treści następuje po wybraniu przycisku zasady_4 z prawej strony identyfikatora.
W hasłach mających jedno znaczenie od razu na stronie początkowej wyświetla się kartoteka z zakładkami, otwarta na definicji, por. np.

zasady_5

Aby zobaczyć wszystkie składniki artykułu hasłowego jednocześnie, należy użyć przycisku „Pokaż wszystko”, który powoduje wyświetlenie się całości artykułu hasłowego w układzie linearnym

zasady_6


zasady_7

Wciśnięcie przycisku „Drukuj” spowoduje wysłanie hasła w tej postaci do bufora drukarki.
Należy pamiętać, że niezależnie od możliwości wydruku, hasła słownika są pod względem graficznym optymalizowane na potrzeby prezentacji na ekranach urządzeń elektronicznych i w związku z tym wydruk zwłaszcza haseł obszerniejszych może zająć dużo czasu i wymagać zużycia znacznej ilości papieru oraz tonera lub atramentu. Bardziej szczegółowe informacje o sposobach prezentacji materiału zostaną podane na kolejnych stronach.

4. Zakres informacji w haśle słownikowym

Jest on w pewnym stopniu zależny od specyfiki jednostki języka, którą dane hasło opisuje. Wyróżnić tu można zasadniczo następujące kategorie:

  • tzw. hasła zwykłe, opisujące wyrazy należące do podstawowych części mowy (rzeczowniki, przymiotniki, czasowniki, przysłówki, liczebniki, zaimki, wykrzykniki);
  • tzw. hasła funkcyjne, opisujące wyrazy i jednostki wielowyrazowe niesamodzielne znaczeniowo, zaliczane zwyczajowo do takich klas, jak m.in. przyimki, spójniki, partykuły;
  • hasła typu nieciągłe, do których zalicza się hasła opisujące frazeologizmy i przysłowia;
  • hasła opisujące skróty;
  • hasła opisujące skrótowce;
  • hasła opisujące nazwy własne.

4.1 Zakres informacji w hasłach typu ZWYKŁE

Reprezentują one podstawowy typ strukturalny haseł WSJP PAN, dlatego w tym opisie poświęci się im najwięcej miejsca. W hasłach tych opisuje się wyrazy reprezentujące podstawowe części mowy: rzeczowniki, przymiotniki, czasowniki, przysłówki, liczebniki, a także wykrzykniki, które – decyzją zespołu słownikowego – zostały wyłączone z zakresu jednostek funkcyjnych jako niespełniające podstawowych warunków definicyjnych tej klasy wyrażeń (por. niżej 4.5).

4.1.1 Forma hasłowa

Jest ona elementem rozpoczynającym artykuł hasłowy, wyświetla się w kolorze czerwonym. Stosowane są tu konwencje od dawna obecne w polskiej leksykografii, tzn. w wypadku rzeczowników formą hasłową jest forma równokształtna z mianownikiem liczby pojedynczej (lub mnogiej, gdy mamy do czynienia z plurale tantum), w wypadku przymiotnika i liczebnika – z mianownikiem liczby pojedynczej rodzaju męskiego, w wypadku czasowników – z formą bezokolicznika.

4.1.2 Chronologizacja

Sekcja Chronologizacja jest jedną z tych, których zasada opracowania zmieniła się w hasłach tworzonych od 2013 roku w stosunku do haseł wcześniejszych. Chronologizacji podlegają w słowniku wszystkie hasła jednowyrazowe, reprezentujące typ ZWYKŁE i typ FUNKCYJNE. Wyjątkowo datacja może się pojawić w hasłach wielowyrazowych (typu NIECIĄGŁE), zwłaszcza tzw. skrzydlatych słowach. Początkowo w zakładce Chronologizacja umieszczano informacje o obecności danego „napisu hasłowego” w dawniej wydanych słownikach. Jest to praktyka powszechna w polskich słownikach dwudziestowiecznych, w tym w słownikach naukowych, jej przyjęcie w pierwszym etapie prac nad WSJP PAN wynikało przede wszystkim z ograniczeń technicznych, organizacyjnych i finansowych. Redakcja słownika od początku zadawala sobie sprawę z niedoskonałości takiego rozwiązania, dopiero jednak w drugim etapie prac pojawiły się możliwości, aby wprowadzić chronologizację w pełniejszym tego słowa znaczeniu, tzn. podawać możliwie jak najdokładniejsze daty pierwszego odnotowania „napisu hasłowego” w tekstach polskich. Posługujemy się określeniem „napis hasłowy”, ponieważ w pracach chronologizacyjnych w zasadzie abstrahujemy od interpretacji znaczeniowej (z wyjątkami, o których niżej). Podanie ścisłej datacji poszczególnych znaczeń wyrazów hasłowych wymagałoby nakładu pracy, na jaki na razie nie stać zespołu WSJP – nie stać zresztą chyba nikogo w Polsce. Podnoszenia tej kwestii starannie unikają nawet ci, którzy problemami datacji słownictwa zajmują się od lat i którzy również w stosunku do WSJP PAN formułowali zarzuty niezbyt dokładnego rozpracowania zagadnienia. Informacje w zakładce „Chronologizacja” mają zatem dwojaką postać i strukturę, zależnie od terminu opracowania hasła. Ambicją zespołu jest, aby w przyszłości opis ujednolicić, tzn. dostosować starsze hasła do obecnego standardu datacji.

4.1.2.1 Chronologizacja w hasłach starszych (ukończonych do 2013 roku)

W zakładce „Chronologizacja” podano skróty nazw słowników, w których dany „napis hasłowy” się pojawia jako samodzielne hasło. Są to następujące słowniki:

SStp

Słownik staropolski , t. 1–11, red. S. Urbańczyk, Wrocław – Kraków 1953 2002.

SPXVI

Słownik polszczyzny XVI wieku, red. M.R. Mayenowa, F. Pepłowski, K. Mrowcewicz, t. 1-35, Wrocław –Warszawa 1956–2011.

SKN

G. Knapski, Thesaurus Polonolatinograecus seu Promptuarium linguae Latinae et Graecae , t. 1., Kraków 1643.

SJPXVII

Elektroniczny słownik języka polskiego XVII i XVIII wieku. , http://sxvii.pl

STR

M. A. Trotz, Nowy dykcjonarz to jest Mownik polsko-francusko-niemiecki , Lipsk 1764.

SL

S. B. Linde, 1807–1814, Słownik języka polskiego, t. 1–6, Warszawa.

SWil

Słownik języka polskiego , red. A. Zdanowicz i inni, t. 1–2, Wilno, 1861

SJPWar

Słownik języka polskiego , red. J. Karłowicz, A. Kryński, W. Niedźwiedzki, Warszawa 1900–1927.

SJPDor

Słownik języka polskiego , red. W. Doroszewski, t. 1–11, PWN, Warszawa 1958–1969.

SJPSz

Słownik języka polskiego , red. M. Szymczak, t. 1–3, PWN, Warszawa 1994.

SJPDun

Słownik współczesnego języka polskiego , red. B. Dunaj, Wilga, Warszawa 1996.

ISJP

Inny słownik języka polskiego , red. M. Bańko, t. 1–2, PWN, Warszawa 2000.

PSWP

Praktyczny słownik współczesnej polszczyzny , red. H. Zgółkowa, t. 1–50, Poznań 1994–2005.

USJP

Uniwersalny słownik języka polskiego , red. S. Dubisz, t. 1–5, PWN, Warszawa 2003.

Przycisk otwierający zakładkę „Chronologizacja” znajduje się na głównej podstronie hasła, po jego naciśnięciu wyświetlają się skróty nazw tylko tych słowników, w których dane hasło odnotowano. Jeśli skrót się nie pojawia, oznacza to, że w danym słowniku hasła nie uwzględniono. Jeśli w którymś słowniku (zwłaszcza dawniejszym) hasło występuje w innej postaci ortograficznej, jest to również zaznaczone, tak jak w wypadku hasła akademia:

CHRONOLOGIZACJA:

  • SPXVI: akademija

  • SKN

  • SJPXVII

  • STR

  • SL

  • SWil: akademja

  • SJPWar: akademja

  • SJPDor

  • SJPSz

  • SJPDun

  • ISJP

  • PSWP

  • USJP

Po wskazaniu myszką danego skrótu nazwy słownika wyświetla się w „dymku” jego pełna nazwa i skrócony opis bibliograficzny.

4.1.2.2 Chronologizacja w hasłach nowszych (opracowywanych od 2013 roku)

Jak wspomniano wcześniej, chronologizacja w tych hasłach opiera się na innych zasadach. Informuje się o najwcześniejszych poświadczeniach dla haseł jednowyrazowych, niezależnie od znaczeń. Podaje się – w miarę możliwości – datę roczną takiego poświadczenia lub datę przybliżoną z dokładnością do półwiecza oraz skrót źródła, na którego podstawie informację uzyskano.

Podstawowym źródłem informacji o chronologii pierwszych zapisów są słowniki etymologiczne (Bańk, Bor, Brück, Sław; wraz z komentarzami do Bańk zawartymi w WawrzKom). W dalszej kolejności wykorzystywane są słowniki historyczne (np. SStp, SPXVI, KartXVII-XVIII) z ewentualnymi uzupełnieniami w oparciu o słowniki z dawnych epok (Knap, Mącz, Trotz) lub opracowania dotyczące słownictwa dawnych pisarzy (Koch, Pas). Informacje nt. nowszych wyrazów czerpane są z późniejszych słowników (SL, SJPWil, SJPWar, SIJPArct, SJPDor), specjalistycznych opracowań chronologizacyjnych (np. Dep, NSP,WawrzSBJP, NFJP) oraz Narodowego Korpusu Języka Polskiego (NKJP).

Podstawowa struktura pola „Chronologizacja” zawiera zatem dwa elementy: datę oraz skrót źródła, z jakiego tę informację zaczerpnięto, np.:

adamaszek  XV w., Bańk
albatros  1861, SJPWil

Jeżeli znaczenie pierwotne nie pokrywa się z żadnym z odnotowanych w WSJP PAN lub forma wyrazu ulegała znacznym przeobrażeniom na przestrzeni wieków, dołącza się komentarz.

wśród  1564, Mącz
 Od XV w. weśrod, weśrzod.
ćpacz  2. połowa XVI w., SPXVI
 Inne znaczenie: ‘ten, który je łapczywie‘

Po najechaniu wskaźnikiem myszy na skrót źródła, wyświetla się w „dymku” jego rozwiązanie. Zasadniczy zasób źródeł do pola Chronologizacja jest następujący:

Bańk

A. Bańkowski, Etymologiczny słownik języka polskiego, t. 1-2, Warszawa 2000; A. Bańkowski, Etymologiczny słownik mowy polskiej, t. 3 cz. 1, Częstochowa 2014.

Bor

W. Boryś, Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 2008.

Brück

A. Brückner, Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa 1985 (przedruk pierwszego wydania z 1927 r.).

Dep

P. Wierzchoń, Depozytorium leksykalne języka polskiego, t. I-. Warszawa 2010-.

KartXVII-XVIII

Kartoteka Słownika XVII i 1. połowy XVIII wieku oraz Elektroniczny słownik języka polskiego XVII i XVIII wieku.

Knap

G. Knapski, Thesaurus Polonolatinograecus seu Promptuarium linguae Latinae et Graecae , t. 1., Kraków 1643.

Koch

Słownik polszczyzny Jana Kochanowskiego pod red. M. Kucały, t. 1-5. Kraków 1994-2012.

Mącz

Der polnische Wortbestand in J. Mączyńskis Lexicon Latino-Polonicum aus dem Jahre 1564 , oprac. i wyd. W. Kuraszkiewicz, R. Olesch, Köln-Wien-Böhlau 1985.

NFJP

Narodowy Fotokorpus Języka Polskiegowww.nfjp.pl

NKJP

Narodowy Korpus Języka Polskiegowww.nkjp.pl

NSP

Nowe słownictwo polskie. Materiały z prasy z lat 1985-1992 , red. T Smółkowa, cz. 1-2, Kraków 1998; Nowe słownictwo polskie. Materiały z prasy z lat 1993-2000 , red. T Smółkowa, cz. 1-4, Kraków 2004-2006; Nowe słownictwo polskie. Materiały z prasy z lat 2001-2005 , red. T Smółkowa, cz.1-5, Kraków 2010-2014.

Pas

Słownik języka Jana Chryzostoma Paska , red. H. Koneczna i W. Doroszewski, t. 1-2, Wrocław – Warszawa – Kraków 1965-1973.

SIJPArct

M. Arct, Słownik ilustrowany języka polskiego, Warszawa 1916.

SJPDor

Słownik języka polskiego , red. W. Doroszewski, t. 1-11, Warszawa 1958-1969.

SJPWar

Słownik języka polskiego , red. J. Karłowicz, A. Kryński i W. Niedźwiecki, t. 1-7, Warszawa 1898 – 1927.

SJPWil

Słownik języka polskiego , oprac. A. Zdanowicz et al., cz. 1-2, Wilno 1961.

SL

S. Linde, Słownik języka polskiego, t. 1-6, Warszawa 1807-1814.

Sław

F. Sławski, Słownik etymologiczny języka polskiego , t. 1-5, Kraków 1952-1982. (Opracowany do litery Ł)

SPXVI

Słownik polszczyzny XVI wieku , red. M.R. Mayenowa, F. Pepłowski, K. Mrowcewicz, t. 1-35, Wrocław – Warszawa 1966-2004.

SStp

Słownik staropolski , red. S. Urbańczyk, t. 1-11, Warszawa – Kraków 1952-2002.

Trotz

M. A. Trotz, Nowy dykcjonarz, to jest mownik polsko-niemiecko-francuski z przydatkiem przysłow potocznych, przestrog gramatycznych, lekarskich, matematycznych, fortyfikacyjnych, żeglarskich, łowczych i inszym naukom przyzwoitych wyrazow przez Michała Abrahama Troca, warszawianina , t. 3, Lipsk 1764.

Wawrz250

J. Wawrzyńczyk, 250 tysięcy ciekawych słów. Leksykon przypomnień, t. 1-6, Warszawa 2013-2015.

Wawrz Foto

J. Wawrzyńczyk Fotocytatografia polska. Koniec XVIII – początek XXI w ., t. 1-4, Warszawa 2014-2015

WawrzKom

J. Wawrzyńczyk, Komentarze datacyjne do Andrzeja Bańkowskiego Etymologicznego słownika języka polskiego , [w:] Linguistica Copernicana Nr 2(6)/2011, Toruń 2012.

WawrzSBJP

J. Wawrzyńczyk, Słownik bibliograficzny języka polskiego, Warszawa 2004-2009.

W niektórych wypadkach zdarza się wyjście poza ten zbiór źródeł i datacja na podstawie źródeł innych, wówczas przy dacie umieszcza się nie skrót, ale pełniejszy opis bibliograficzny, umożliwiający identyfikację źródła. Coraz większą rolę w określaniu datacji wyrazów odgrywają też zasoby internetowe, przede wszystkim dokumenty zgromadzone w bibliotekach cyfrowych lub w Google Books. Jeśli data zostaje ustalona na podstawie takich zasobów, po opisie bibliograficznym (tak dokładnym, jak jest to możliwe) podaje się adres danej biblioteki cyfrowej lub innego internetowego zbioru dokumentów.

Sporadycznie, zależnie od potrzeb, mogą się pojawić innego rodzaju komentarze, jak np. w haśle dopuszczający ‘ocenia w szkole’:
 1999,
 Nazwa wprowadzona urzędowo od roku szkolnego 1999/2000

Wpisów w sekcji „Chronologizacja” jednego hasła może być kilka, obrazuje to różnice w datacjach między różnymi źródłami o charakterze leksykograficznym.

4.1.3 Warianty

UWAGA Zasady opisane niżej zostały wprowadzone w roku 2016 i możliwe, że w słowniku znajdują się jeszcze hasła opracowane niezgodnie z nimi. Stopniowo są one dostosowywane do nowych zasad.

Za warianty haseł jednowyrazowych typu ZWYKŁE uważa się ich postaci inne niż hasłowa, ale nieróżniące się od nich znaczeniem. Z czysto formalnego punktu widzenia rozróżniamy warianty:

  • ortograficzne, w których różnica dotyczy tylko zapisu np. jazz – dżez, lunch – lancz, popart – pop-art;
  • fonetyczno-ortograficzne, w których różnica dotyczy wymowy i związanej z nią różnicy zapisu, np. pośpieszny – pospieszny;
  • fleksyjne, w których różnica dotyczy formy hasłowej i układu form fleksyjnych (np. rodzynek – rodzynka, róść – rosnąć, arkany – arkana).


Docelowo planowany sposób opracowania tych haseł jest taki, że warianty dwóch pierwszych grup będą ujęte we wspólnym haśle, wyszukiwarka zaś umożliwi odszukanie hasła bez względu na to, który wariant czytelnik wpisze w okienko wyszukiwania. W wypadku wariantów fleksyjnych każdy z nich będzie miał osobne hasło, w którym będzie podany odsyłacz do drugiego wariantu. Umożliwi to ekspozycję różniących się paradygmatów fleksyjnych w obu hasłach.

Nie traktuje się natomiast jako warianty derywatów słowotwórczych tworzonych od jednej podstawy za pomocą różnych formatów o podobnej funkcji, (np. śnieżny – śniegowy ze względu na duże nieregularności ich struktury semantycznej.

Jeżeli dla wariantów konstruowane jest wspólne hasło, na formę hasłową wybiera się ciąg reprezentujący ten z wariantów, który:

  • ma największą frekwencję w Narodowym Korpusie Języka Polskiego (wersji pełnej)
  • nie jest w źródłach normatywnych napiętnowany jako niepoprawny

W polu Wariant stosuje się kwalifikator frekwencyjny (rzadziej – częściej), jeżeli różnica frekwencji między danym wariantem a wariantem podstawowym (hasłowym) wynosi co najmniej 5:1. W innych wypadkach kwalifikatora frekwencyjnego nie stosuje się. Stosować też można inne kwalifikatory, w szczególności stylistyczne, zgodnie z zasadami podanymi w rozdz. 4.1.7.

4.1.4 Pochodzenie

Zasady informacji o pochodzeniu (etymologii) również zmieniły się w stosunku do tego, co deklarowano na początku prac i co praktykowano w hasłach ukończonych do 2012 roku. Zakładano wtedy, że podawać się je będzie tylko w hasłach opisujących leksemy nierodzime. Od 2013 roku informacja etymologiczna podawana jest we wszystkich powstających hasłach o jednowyrazowej formie hasłowej (należących do typu ZWYKŁE i FUNKCYJNE), jak również w niektórych hasłach frazeologicznych (o czym niżej, rozdz. 4.2.2.4.4). W hasłach starszych informacja etymologiczna jest uzupełniana sukcesywnie.

W wypadku wyrazów rodzimych informacja etymologiczna sprowadza się zwykle do przytoczenia zrekonstruowanej formy późnoprasłowiańskiej na podstawie danych ze słowników etymologicznych języka polskiego oraz prac etymologicznych.

Pochodzenie wyrazów obcych (zapożyczeń, kalk z innych języków) ustala się na podstawie danych ze słowników wyrazów obcych, słowników etymologicznych, słowników jednojęzycznych, dwujęzycznych oraz prac leksykologicznych. W takim wypadku informacja o pochodzeniu zawiera następujące składniki:

  • język (języki), z którego (z których) wyraz przeszedł do polszczyzny;
  • postać graficzną w języku źródłowym, jeśli jest inna niż polska:
    • oryginalną, gdy dany język jest zapisywany przy pomocy alfabetu łacińskiego, np.:
      maltretować: fr. maltraiter;
    • w transliteracji, gdy dany język zapisywany jest przy pomocy alfabetu innego niż łaciński, np.:
      borykać się: ukr. borykátysja;
  • znaczenie w języku źródłowym, jeśli jest inne niż wyrazu polskiego, np.:
    filia: łac. ‘córka’.

Jeśli jakiś język pośredniczy w procesie zapożyczania, to w pierwszej kolejności podawany jest ten język, z którego wyraz bezpośrednio został zapożyczony do polskiego, a następnie podawane są także dalsze źródła (jeśli są one ewidentne, powszechnie znane bądź w inny sposób ważne). Podaje się wtedy skróty nazw języków, poprzedzając nazwę języka źródłowego przyimkiem „z” np.:

polityk: niem. Politiker, z łac. polīticus. Jeżeli wyraz będący podstawą zapożyczenia występuje w więcej niż jednym języku i nie ma pewności, z którego został zapożyczony, podaje się kwalifikator internac. (czyli internacjonalizm) oraz skróty tych języków wraz z odpowiadającymi formami wyrazów w tych językach obcych, np.:
falsyfikator: internac. ang. falsificator, fr. falsificateur, niem. Falsifikator. Maksymalnie podaje się trzy języki.

Nie objaśnia się szczegółowo pochodzenia wyrazów pochodnych; odsyła się jedynie do wyrazu podstawowego, przy którym źródłosłów (rodzimy bądź obcy) jest objaśniony. Na przykład w hasłach brodaty i absurdalny czytelnik nie znajdzie objaśnienia pochodzenia, lecz odnośnik: „zob. broda” (wyraz rodzimy) / „od absurd” (wyraz obcy), co oznacza, że dalsze informacje etymologiczne znajdują się właśnie w hasłach broda i absurd.

Dodatkowe objaśnienia w formie pisemnych komentarzy zawierają wszelkie informacje nieuwzględnione powyżej, uznane za niezbędne dla precyzyjnego określenia pochodzenia danego wyrazu, np.:

beforek: od before party (dosł. 'przed-impreza'), określenia rzadkiego w angielszczyźnie, a rozpowszechnionego na gruncie polskim przez analogię do zapożyczonego z ang. afterparty (zob.). W j. ang. spotkanie towarzyskie poprzedzające właściwą imprezę określa się częściej mianem pregamingchciejstwo Zob. @chcieć@. Neologizm przypisywany Melchiorowi Wańkowiczowi  kuroniówka Od nazwiska: Jacek Kuroń (1934-2004), działacz społeczny i polityczny, minister pracy i polityki społecznej w l. 1989-90 i 1992-93

Objaśnienie skrótów używanych w zakładce „Pochodzenie”:

afr.

afrykański

alb.

albański

ang.

angielski (w odmianie brytyjskiej)

ang. amer.

angielski (w odmianie amerykańskiej)

ang. austral.

angielski (w odmianie australijskiej)

ar.

arabski

aram.

aramejski

austral.

australijski

bret.

bretoński

brus.

białoruski

bułg.

bułgarski

celt.

celtycki

chiń.

chiński

chorw.

chorwacki

czes.

czeski

d.-niem.

dolnoniemiecki

duń.

duński

egip.

egipski

est.

estoński

fiń.

fiński

fr.

francuski

fr. szwajc.

francuski (w odmianie szwajcarskiej)

germ.

germański

gr.

grecki

gruz.

gruziński

hebr.

hebrajski

hind.

hinduski

hiszp.

hiszpański

hol.

holenderski

indiań.

indiański

internac.

internacjonalizm (wyraz o podobnej postaci i znaczeniu w rożnych językach)

irl.

irlandzki

island.

islandzki

jap.

japoński

jidysz

jidysz

karaib.

karaibski

kat.

kataloński

litew.

litewski

łac.

łaciński

łac. kośc.

łacina kościelna

łac. śred.

łacina średniowieczna

łot.

łotewski

mac.

macedoński

mal.

malezyjski

mong.

mongolski

n.-gr.

nowogrecki

n.-hebr.

nowohebrajski

n.-łac.

nowołaciński

niem.

niemiecki

niem. austr.

niemiecki (w odmianie austriackiej)

niem. szwajc.

niemiecki (w odmianie szwajcarskiej)

nord.

nordycki

norw.

norweski

ogsł.

ogólnosłowiański

oksyt.

oksytański

osm.

osmański

osm.-tur.

osmańsko-turecki

paszt.

paszto

pers.

perski

p.-gr.

późnogrecki

p.-hebr.

późnohebrajski

p.-łac.

późnołaciński

płd. psł.

południowoprasłowiański

płn. psł.

północnoprasłowiański

pol.

polski

port.

portugalski (w odmianie europejskiej)

port. braz.

portugalski (w odmianie brazylijskiej)

prabałt.-słow.

prabałtosłowiański

psł.

prasłowiański

retorom.

retoromański

ros.

rosyjski

rum.

rumuński

sanskr.

sanskryt

scs.

staro-cerkiewno-słowiański

sem.

semicki

serb.

serbski

serb.-chorw.

serbskochorwacki

słowac.

słowacki

słoweń.

słoweński

st.czes.

staroczeski

st.fr.

starofrancuski

st.pol.

staropolski

st.prowans.

staroprowansalski

st.ros.

starorosyjski

st.rus.

staroruski

st.-w.-niem.

staro-wysoko-niemiecki

szwedz.

szwedzki

śr.-d.-niem.

średnio-dolno-niemiecki

śr.hol.

średnio-holenderski

śr.-w.-niem.

średnio-wysoko-niemiecki

tat.

tatarski

tur.

turecki

ukr.

ukraiński

węg.

węgierski

wietn.

wietnamski

wł.

włoski

wł. szwajc.

włoski (w odmianie szwajcarskiej)

wsch. psł.

wschodnioprasłowiański

zach. psł.

zachodnioprasłowiański

4.1.5 Wymowa

Informację o wymowie podaje się tylko wtedy, gdy może ona budzić wątpliwości polskiego native speakera, jako niezgodna z powszechnymi w języku polskim zasadami realizacji dźwiękowej liter i połączeń literowych. Podawana jest ona w nawiasach kwadratowych, za pomocą znaków alfabetu łacińskiego, nieznacznie tylko poszerzonego o następujące:

ã, ĩ, ũ, ỹ – tylda nad odpowiednią samogłoską oznacza jej nosowość, np. w wyrazach:

awans : [awãs] lub [awans],

inspirować : [inspirować] lub [ĩspirować],

kunszt : [kunszt] lub [kũszt],

symfonia : [symfońja] lub [sỹfońja];

ŋ – n tylnojęzykowe, np.

doping [dopiŋk] lub [dopink],

ü – umlaut u wymawiany jak [i] przy zaokrąglonych wargach, np. jury [żüri]

’ po spółgłosce na końcu wyrazu – oznacza jej miękkość np. w wyrazie głasnost [głasnost’]).

Znaku: [-] (dywizu) używa się w następujących sytuacjach:

  • aby zaznaczyć, że spółgłoska, która go poprzedza, jest zmiękczona, nie zaś miękka, jak by mogło wynikać z ogólnych zasad opisujących stosunek wymowy do pisowni w języku polskim np.
  • sinus [s-inus],
    cito [c-ito],
    zirytowany [z-irytowany];

  • gdy w wyrazie hasłowym występują takie połączenia dwóch samogłosek jakai, au, eu, oa, oi, ua, ui itp., które tworzą dwie różne sylaby np.:
  • neutralny [ne-u-tralny];

  • jeżeli dany wyraz hasłowy zawiera takie połączenia dwóch samogłosek jak ai, au, eu, oa, oi, ua, ui itp., np.
  • rozmaity [rozma-ity] lub [rozmajity],
    boisko [bo-isko] lub [bojisko];

  • do rozdzielenia dwóch spółgłosek w wyrazach, w których występują połączenia literowe ch, cz, dz, rz wymawiane jako dwie głoski, np:
  • tysiąchektarowy [tysiąc-hektarowy];
    Alzheimer [alc-hajmer],
    tysiączłotowy [tysiąc-złotowy],
    podziemny [pod-ziemny],
    podzamcze [pod-zamcze],
    zmarznąć [zmar-znąć];

  • oraz w wyrazach obcych, np: budżet [bud-żet] lub [budż-żet].


Podaje się także informację o akcencie, gdy może on budzić wątpliwości rodzimego użytkownika polszczyzny. Akcentowana samogłoska jest oznaczona jako wytłuszczona i podkreślona, np.:

osiemset [osiemset],

czterysta [czterysta],

siedemset [siedemset].


Zarówno informacja o wymowie, jak i o akcencie w polu „Wymowa”, dotyczy tylko form hasłowych, pomija się informacje o akcentowaniu form fleksyjnych, a informacja o wymowie tych form, gdy zachodzi potrzeba, jest umieszczana w polu „Noty o użyciu”.

4.1.6 Opis znaczenia

4.1.6.1 Numeracja znaczeń

W Wielkim słowniku języka polskiego stosuje się zasadniczo jednostopniową numerację podhaseł (znaczeń) w hasłach; używa się kolejnych liczb arabskich. Numerację dwustopniową stosuje się w następujących wypadkach:

  1. przy wyróżnianiu szczegółowych znaczeń relacyjnych przymiotnika relacyjnego;
  2. przy wyróżnianiu znaczeń pozostających w relacji polisemii regularnej;
  3. przy wyróżnianiu znaczeń rzeczowników zdrobniałych lub ekspresywnych, motywowanych różnymi znaczeniami tego samego rzeczownika podstawowego.

Stosuje się wtedy obok liczb arabskich kolejne litery alfabetu, a więc np. 1a, 1b, 1c...


Ad. 1 Przymiotnikiem relacyjnym nazywamy przymiotnik pochodny słowotwórczo od rzeczownika lub czasownika wyrażający relację między swoją podstawą słowotwórczą a rzeczownikiem, który w danym połączeniu tworzy z nim związek składniowy. Tak więc np. przymiotnik styczniowy zawiera w WSJP PAN następujące podhasła:

1. związany ze styczniem:

1.a dzień,

1.b mróz,

1.c turniej,

1.d deficyt,

1.e numer gazety,

1.f solenizant.

Określenie występujące pod numerem 1. wskazuje na powiązanie wszystkich znaczeń, wyspecyfikowanych z kolejnymi literami, z rzeczownikiem styczeń; w podhasłach zaś 1a–1f zostają zamieszczone opisy konkretnych znaczeń relacyjnych.

Dany przymiotnik pochodny słowotwórczo może wykazywać znaczenia relacyjne (opisywane w podhasłach numerowanych dwustopniowo) i nierelacyjne (opisywane w hasłach numerowanych jednostopniowo), a także znaczenia relacyjne powiązane z różnymi znaczeniami wyrazu podstawowego, np.:

bombowy

1. związany z bombą – pociskiem:

1.a uzbrojenie,

1.b dywizjon,

1.c nalot;

2. związany z bombą − ładunkiem wybuchowym;

3. oceniany pozytywnie.


Ad 2. Polisemia regularna jest zjawiskiem występującym wtedy, gdy dane zróżnicowanie znaczeniowe dotyczy nie jednej pary wyrazów, ale większej ich liczby. Przykładowo, wyrazy takie jak wiśnia, morela, śliwka, gruszka mogą oznaczać zarówno roślinę (drzewo), jak i jadalny owoc tej rośliny; wyrazy kryształ, fajans zarówno materiał, jak i wyrób z tego materiału. Niektóre typy polisemii regularnej mogą obejmować bardzo wiele leksemów, praktycznie wszystkie należące do określonej kategorii znaczeniowej, dotyczy to np. wyrazów będących nazwami naczyń i różnego rodzaju pojemników, które mogą jednocześnie oznaczać ilość substancji, jaka się mieści w tym naczyniu − pojemniku (wypić butelkę wina, szklankę herbaty, wlać do czegoś wiadro wody, ale też przywieźć dwie ciężarówki piasku). Na temat polisemii regularnej od lat trwają spory wśród semantyków i leksykografów. Niektórzy badacze zagadnienia formułują postulat, aby faktów polisemii regularnej nie odnotowywać w części hasłowej słowników, ponieważ mają one dla poszczególnych grup wyrazów charakter bezwyjątkowy, przynajmniej teoretycznie, ale żeby odnotowywać je zbiorczo w postulowanej części ogólnej słownika. Postulat ten mieści się w ramach szerszego ich spojrzenia na słownik jako na jedną z dwóch części opisu języka naturalnego, zawierającą tylko „fakty jednostkowe, niepowtarzalne”, gdy fakty powtarzalne, przede wszystkim gramatyczne, ale, jak widać również o innym charakterze, miałyby być opisane w tym drugim, syntetycznym komponencie. Nikt jednak, jak dotąd, nie pokusił się nawet o próbę opracowania takiego opisu w praktyce.

W Wielkim słowniku języka polskiego PAN przyjęto koncepcję przeciwną, mianowicie dąży się do jak najszerszego ujęcia zjawisk polisemii regularnej w poszczególnych hasłach, co ma pokazać, dla których leksemów poszczególne znaczenia regularnie polisemiczne są poświadczone autentycznym materiałem językowym.

Także w tym wypadku można się spotkać ze współistnieniem w jednym haśle zjawisk polisemii regularnej i zwykłej, co oddaje zróżnicowanie numeracji, np.:

akademia

1.a placówka nauczania,

1.b budynek,

1.c ludzie,

1.d studia,

2. kurs;

3. uczonych;

4. uroczystość.


Ad 3. W opisie rzeczowników typu ząbek, koszulka staramy się w WSJP PAN starannie odróżniać ich znaczenia zdrobniałe (te, w których strukturze słowotwórczo-semantycznej zawiera się element ‘mały’) od tych, których sufiks wnosi tylko ogólne nacechowanie ekspresywne. Jeśli wyraz ma kilka znaczeń zdrobniałych lub ekspresywnych, powiązanych z różnymi znaczeniami wyrazu podstawowego, opisujemy je osobno, w podhasłach numerowanych dwustopniowo, np. w haśle paluszek podhasła 1a i 1b opisują znaczenia zdrobniałe, 2a i 2b – ekspresywne; 3, 4 i 5 odnoszą się do znaczeń, które nie są słowotwórczo powiązane z wyrazem palec.

paluszek

1. mały:

1.a palec u dłoni,

1.b palec u stopy;

2. ekspresywnie:

2.a o palcu u dłoni,

2.b o palcu u stopy;

3. bateria;

4. wypiek;

5. mięsny.

4.1.6.2 Identyfikatory semantyczne

Identyfikatory semantyczne (we wcześniejszych publikacjach dotyczących koncepcji WSJP PAN nazywane także znacznikami) występują w hasłach mających więcej niż jedno podhasło, a ich celem jest wstępne wskazanie, o które ze znaczeń wyrazu w konkretnym podhaśle chodzi. Jest to szczególnie ważne w hasłach o bardzo rozbudowanej strukturze znaczeniowej, gdyż pozwala czytelnikowi na przejście od razu do interesującego go znaczenia, bez konieczności przeglądania całego hasła. Identyfikatory są dobierane tak, aby jak najlepiej rozróżniały znaczenia w obrębie jednego hasła, a przy tym były jak najkrótsze (z reguły są jedno-, dwuwyrazowe); nie można więc ich utożsamiać z definicjami, nie można też oczekiwać spójności identyfikatorów w obrębie większych grup haseł lub tym bardziej – całego słownika. Przybierają one najczęściej postać:

  • synonimu,
  • typowej kolokacji wyrazu hasłowego w danym znaczeniu,
  • opisu „zakresowego”, typu „o X-ie”.

Przykłady:

dziekan

1. wydziału

2. duchowny

3. adwokat

4. dyplomata

likwidować

1. szkołę

2. przedsiębiorstwo

3. świadka

naprężać się

1. człowiek

2. ciało

3. lina

przegryźć się

1. wgryźć się

2. przedostać się

3. o składnikach jedzenia

4. zapoznać się

Po otwarciu hasła wieloznacznego w widoku podstawowym pojawiają się jedynie identyfikatory, a wybranie któregoś z nich prowadzi do otwarcia się opisu konkretnego znaczenia.

4.1.6.3 Definicje

Problem definiowania znaczenia w słownikach (także definiowania w ogóle) jest jednym z najgoręcej dyskutowanych w lingwistyce polskiej w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat. Jest to niewątpliwie problem doniosły, nie tylko z powodów teoretycznych i metodologicznych, ale może przede wszystkim dlatego, że właśnie definicja znaczenia jest tą informacją, której użytkownik słownika (zwłaszcza niebędący językoznawcą) szuka w nim najczęściej. Oczywiście, w tym miejscu nie będziemy referować wszystkich sporów z tym związanych ani też bogatej literatury tych zagadnień dotyczącej. Ograniczymy się jedynie do wskazania kilku najważniejszych przesłanek przyjętej koncepcji i strategii definiowania, zdając sobie sprawę, że ta szkicowość opisu może nie zadowolić bardziej wymagających odbiorców naszego słownika.

4.1.6.3.1 Ogólne zasady definiowania

Przystępując do pracy nad słownikiem, zakładaliśmy, że definicje w nim pomieszczone powinny w jak najwyższym stopniu uwzględniać postulaty, jakie w stosunku do opisu znaczeniowego formułowali leksykolodzy i semantycy w ostatnim trzydziestoleciu XX wieku. Są to – w uproszczeniu – supozycje następujące:

- podstawialność i przekładalność;

Podstawialność oznacza możliwość (przynajmniej teoretyczną) zastąpienia w tekście definiowanego wyrażenia ciągiem definicyjnym, co oznacza, że powinien on mieć odpowiednio ukształtowaną formę gramatyczną i postać składniową. Przykładowo, definicja czasownika powinna mieć postać frazy czasownikowej (dokładnie: bezokolicznikowej), rzeczownika – rzeczownikowej, przymiotnika – przymiotnikowej itd.

Przekładalność z kolei oznacza, że definiens jest równoznaczny z definiendum; częstym błędem spotykanym w słownikach jest formułowanie definicji za szerokich (tzn. opisujących znaczenie zbyt ogólnie) lub zbyt wąskich (tzn. opisujących znaczenie w taki sposób, że nie odnosi się ono do wszystkich wypadków, w jakich używamy definiowanej jednostki).

- charakter językowy, a nie encyklopedyczny;

Przedmiotem opisu w definicjach są właściwości wyrażeń językowych, a nie cechy ich desygnatów, zwłaszcza te będące wynikiem opisu z punktu widzenia różnych dyscyplin specjalistycznych. Stąd też unika się w definicjach specjalistycznej terminologii, określeń systematycznych z zakresu biologii, fizyki, chemii itp. Uczynić należy tu jednak dwa zastrzeżenia:

1) Naszym zdaniem nie jest możliwe ograniczenie się do tzw. naiwnego obrazu świata w opisie znaczeniowym, gdyż w postaci czystej on nie istnieje – przynajmniej ze względu na powszechność edukacji szkolnej obraz świata u współczesnego człowieka zawiera zarówno elementy wiedzy potocznej, jak i specjalistycznej.

2) w słowniku znajdują się jednostki, których znaczenia nie da się objaśnić inaczej niż tylko odwołując się do wiedzy z jakiejś dziedziny i metajęzyka tej dziedziny. Przykładem mogą tu być rozmaite terminy specjalistyczne, które w stopniu ograniczonym w porównaniu z innymi słownikami ogólnymi, ale jednak notujemy.

- rozczłonkowanie;

Rozczłonkowanie oznacza, że definicje powinny być prostsze semantycznie niż definiendum, a więc składać się z elementów (przynajmniej intuicyjnie) bardziej zrozumiałych dla przeciętnego odbiorcy niż jednostka objaśniana.

- unikanie błędnych kół bezpośrednich i pośrednich;

Błędne koło to powtórzenie w definiensie jednostki definiowanej. Rozróżniamy błędne koło bezpośrednie (w obrębie jednej definicji), np.:

słodki ‘mający słodki smak’

i błędne koło pośrednie (w obrębie kilku definicji), np. (za USJP ):

dziecko «człowiek od urodzenia do wieku młodzieńczego; także: każdy, niezależnie od wieku, potomek w stosunku do rodziców, syn albo córka»;

potomek książk. «dziecko w stosunku do rodziców; także: każdy dalszy następca, np. wnuk, prawnuk, w prostej linii, w stosunku do swojego przodka (czasem również o zwierzętach)».

W praktyce unikanie błędnych kół pośrednich okazuje się dość trudne, zwłaszcza jeśli chcemy równocześnie przestrzegać zasady mniejszej złożoności semantycznej składników definiensa od definiendum. Nie udało się zresztą tego bezwyjątkowo osiągnąć w żadnym realnie istniejącym słowniku.

- precyzyjne różnicowanie znaczeń jednostek bliskoznacznych;

Definicje powinny być sformułowane w taki sposób, aby umożliwiały skontrastowanie właściwości semantycznych (nie stylistycznych i pragmatycznych – te pokazujemy w polach – odpowiednio: „Kwalifikatory” i „Noty o użyciu”) jednostek bliskoznacznych. Przykładowo, w definicjach czasowników dobudować i przybudować musi być zawarta informacja, że w tym drugim wypadku budowla dodana do czegoś już zbudowanego musi się z tym stykać jedną ścianą, a w definicjach czasownikówpomordować i wymordowaćże pomordować zawiera element ‘wszystkich po kolei’, a wymordować tylko ‘wszystkich’.

4.1.6.3.2 Źródła definicji

Jednym z zarzutów, jakie się stale zgłasza do autorów kolejnych słowników języka polskiego, jest niezgodność umieszczanych w nich definicji z konkretnymi propozycjami opisów semantycznych poszczególnych jednostek języka, dostępnych w publikacjach naukowych z zakresu semantyki leksykalnej. Przystępując do opracowywania WSJP PAN chcieliśmy ten stan rzeczy zmienić i skorzystać z dorobku współczesnej semantyki w większym niż dotychczas stopniu, niezupełnie się to jednak – przyznać trzeba – udało. Podstawowe przyczyny są dwie: po pierwsze dość hermetyczny metajęzyk tych definicji, który sprawia, że o ich prostym przeniesieniu do WSJP PAN nie może być mowy (słownik jest przeznaczony dla szerokiego kręgu odbiorców), po drugie – stosunkowo wąski – w porównaniu z planowaną liczbą haseł w WSJP PAN – zasób i zakres jednostek, które takich opisów się doczekały (przede wszystkim słownictwo abstrakcyjne i tzw. wyrażenia funkcyjne). W związku z tym ostatnim nawet gdyby się udało zaadaptować eksplikacje naukowe do wymagań słownika, dla znacznej części haseł trzeba by było je dotwarzać lub stosować inne metody definiowania. Występuje wszak i inna przeszkoda. Zanim udostępniono większe elektroniczne korpusy tekstów polskich, a też i po ich udostępnieniu, analiza semantyczna opierała się na niewielkiej liczbie kontekstów dostępnych badaczom lub na ich własnej kompetencji językowej (wzmocnionej ewentualnie kompetencją ich współpracowników, recenzentów wydawniczych i innych osób, z którymi konsultowali oni swoje eksplikacje). Zasadą naszego słownika jest natomiast, aby na każdym etapie opisu wyrazu, poczynając od wyodrębnienia znaczeń, opierać się na analizie dostępnych kontekstów, materiałów korpusowych, które dają bogatszy obraz użycia poszczególnych jednostek, niżby ktokolwiek mógł sobie wyobrażać. Można odnieść wrażenie, że działalność autorów eksplikacji semantycznych w pewnym stopniu jest modelowaniem kompetencji językowej pewnego wzorcowego użytkownika polszczyzny, naszym zadaniem jest zaś odzwierciedlanie tego, co znajdujemy w tekstach. Podsumowując, w definicjach staraliśmy się przede wszystkim uwzględnić postulaty metodologiczne współczesnej semantyki i w większym stopniu oddać ducha eksplikacji naukowych, niż je in extenso bądź w formie parafrazy do haseł wprowadzać. Wreszcie też trzeba kilka słów powiedzieć o stosunku naszych definicji do tych, które można znaleźć w innych słownikach. Nie od dziś wiadomo, że odbiorca słowników jest skłonny akceptować raczej sytuację, kiedy dane dzieło leksykograficzne pod względem struktury i zakresu informacji jest bardziej standardowe, tym samym podobne do wcześniej mu znanych, niż sytuację przeciwną. Jeśli założyć, że w słownikach wcześniejszych dane znaczenie zdefiniowano poprawnie, trudno oczekiwać, że w słowniku późniejszym jego objaśnienie przyjmie jakąś diametralnie inną formę, zwłaszcza jeśli w grę wchodzą tzw. definicje synonimiczne lub strukturalno-znaczeniowe. Trudno też oczekiwać, choć może by to było korzystne nie tylko dla oryginalności opisu, aby leksykograf nie sięgał do wcześniejszych słowników choćby w celach pomocniczych.

4.1.6.3.3 Ukształtowanie definicji

4.1.6.3.3.1 Stosunek do tradycyjnej typologii definicji

W tradycji badań nad słownikami przyjęło się wyróżnianie sześciu podstawowych typów definicji, ze względu na ich budowę i ukształtowanie strukturalne (cyt. za: Żmigrodzki 2009: 79−81):

  1. Definicja realnoznaczeniowa − „polega na wyjaśnieniu treści znaczeniowej hasła bez odwoływania się do jego budowy słowotwórczej” (SJPDor: XXX). Jest to podstawowy typ definicji stosowany do objaśniania leksemów niepochodnych słowotwórczo. Polega ona na przedstawianiu lub opisywaniu desygnatu wyrazu, np.:
  2. stół «mebel, najczęściej drewniany, składający się z blatu opartego na nogach, służący do spożywania na nim posiłków, pisania, stawiania różnych przedmiotów»;

  3. Definicja strukturalno-znaczeniowa − zawiera odwołanie do podstawy słowotwórczej opisywanego wyrazu, np.:
  4. dusiciel «ten, kto dusi, dławi»;

  5. Definicja strukturalna − zawiera tylko określenie relacji leksemu do jego podstawy słowotwórczej. W słownikach są nią opatrzone najczęściej zdrobnienia, zgrubienia, rzeczowniki na -anie, -enie, -cie, przymiotniki odrzeczownikowe, przysłówki pochodne od przymiotników, np.:
  6. kapustka zdr. od kapusta ; dusznawo przysł. od: dusznawy;

  7. Definicja zakresowa − wskazuje na zakres desygnatów, do których można odnieść dane hasło. Jest używana w stosunku do leksemów i wyrażeń ekspresywnych i niektórych znaczeń przenośnych, a także do jednostek o ograniczonej łączliwości składniowej. W definicjach zakresowych często bywa zawarta również informacja pragmatyczna, którą przy innych typach definicji wnoszą kwalifikatory, np.:
  8. dzieweczka : «pieszczotliwie, dziś rzadko i z odcieniem podniosłości albo żartobliwości o dziewczynce, dziewczynie»,

    krowa [...] wulg. «o kobiecie niezgrabnej, ociężałej, leniwej»; pot. «o czymkolwiek niezgrabnym, ciężkim»,

    kwiczeć «o świni: wydawać głos; o koniu, gdy wydaje głos z bólu albo strachu»;

  9. Definicja synonimiczna − polega wyłącznie na wyliczeniu wyrazów bliskoznacznych do definiowanego znaczenia (synonimy bywają również umieszczane jako dodatkowy składnik definicji realnoznaczeniowych). Definicje takie stosunkowo często dotyczą nazw uczuć, stanów psychicznych i innych wyrazów, których zdefiniowanie za pomocą definicji realnoznaczeniowej może się wydawać trudne, np.:
  10. kochać 1. «być do kogo lub czego głęboko przywiązanym, darzyć sympatią, bardzo lubić; otaczać uwielbieniem, przepadać za kim lub za czym»,

    lękać się «obawiać się, bać się czego lub kogo; trwożyć się, niepokoić o kogo, o co»,

    miło «przyjemnie, dobrze, rozkosznie, błogo; z przyjemnością, zadowoleniem»;

  11. Definicja gramatyczna − opisuje hasło jako kategorię gramatyczną określonego leksemu (dotyczy to np. nieregularnych form stopnia wyższego przymiotników) lub wskazuje na funkcję składniową wyrazu hasłowego (tak jest w wypadku spójników, przyimków, zaimków, partykuł itp. nieodmiennych części mowy), np.:
  12. bo «spójnik przyłączający zdania lub ich części wyrażające przyczynę, rację, wyjaśnienie [...]»,

    gorszy [...] «stopień wyższy od zły».


    W Wielkim słowniku języka polskiego PAN wymienione typy definicji są reprezentowane niejednolicie.

    Definicja realnoznaczeniowa występuje dość powszechnie w hasłach opisujących różne części mowy. Zakres stosowania definicji strukturalno-znaczeniowej jest nieco ograniczony, m.in. nie zaleca się jej stosować w odniesieniu do czasowników prefiksalnych, chyba że inne sposoby definiowania prowadziłyby do powstania definicji bardziej skomplikowanej, jest stosowana jednak stosunkowo często, np. w opisie zdrobnień.

    Definicje strukturalne pojawiają się tylko wyjątkowo, jeśli nie da się sformułować lepszej definicji o postaci rozczłonkowanej. Częściej stosuje się definicje strukturalno-znaczeniowe, np.:

    architektonicznie ‘biorąc pod uwagę architekturę budowli’,

    sklepik ‘mały sklep’,

    lub nawet takie, które uznać by należało za realnoznaczeniowe, np.:

    barokowo 1. ‘bogato i obficie’; [...] 3. ‘szczegółowo, w rozbudowany sposób, z wieloma ozdobnikami, unikając skrótów’.

    Definicje zakresowe , raczej krytykowane w literaturze semantycznej, stosuje się wyjątkowo, tylko w hasłach opisujących wyrazy o łączliwości idiomatycznej, tzn. łączące się z jednym leksemem lub kilkoma leksemami, np.

    blond ‘ o włosach: jasny w różnych odcieniach’.

    Definicje synonimiczne , również zgodnie z zaleceniami semantyków, stosowane są wyłącznie wtedy, gdy opisują nacechowany (tzn. mający jakiś kwalifikator) synonim leksemu należącego do języka ogólnego i nienacechowanego, np.:

    facet pot. mężczyzna’.

    Definicje gramatyczne w hasłach omawianej grupy nie występują. Nie używa się ich też w innych typach haseł słownika, zgodnie z założeniem, że celem definicji jest charakterystyka znaczeniowa wyrazu, a jego charakterystyka gramatyczna dokonuje się w innym miejscu hasła, tzn. w polu-zakładce „Odmiana”.


    Są jednak w WSJP PAN i inne definicje, które można by zaliczyć do typu definicji pragmatycznych (por. Bednarek, Grochowski 1993), czyli takich, które opisują sytuacje, warunki i cele, w jakich definiowana jednostka jest używana. Stosuje się je w hasłach opisujących niektóre przysłowia, np. I wilk jest syty, i owca cała ‘używane jako komentarz do kompromisowego rozwiązania, które satysfakcjonuje obydwie strony sporu’, a także w innych hasłach, w których nie da się skutecznie zastosować definicji przekładalnej.

4.1.6.3.3.2 Powoływanie się w definicjach na inne hasła i inne znaczenia tego samego hasła

W definicjach jest niekiedy konieczne użycie tego samego wyrazu w innym znaczeniu, wcześniej zdefiniowanym (w jednym z poprzednich podhaseł tego samego hasła). Nie ma wtedy oczywiście mowy o błędnym kole, gdyż mamy do czynienia z użyciem definicji nie jednostki definiowanej, ale innej, choć o tym samym kształcie graficznym. Aby zaznaczyć, że odwołujemy się w definicji do odmiennego znaczenia wyrazu, po jego wystąpieniu − po myślniku – krótko wskazuje się , o które znaczenie chodzi, np.:

dzwon 1a ‘metalowy, pusty w środku przedmiot przypominający odwrócony kielich, mający zawieszony w środku drążek, który po wprawieniu w ruch uderza o ściany, wywołując dźwięk’; 1b ‘dźwięk dzwonu – przedmiotu’.

Ta sama metoda jest wykorzystywana w celu rozróżnienia znaczeń hasła, do którego się odwołujemy w definicji lub identyfikatorze, zob. np. identyfikatory w haśle wiejski:

wiejski 1. związany z wsią – miejscowością; 2. związany z wsią – jednostką prawno-administracyjną; 3. związany z wsią – jej mieszkańcami; 4. brzydki.

Rozróżnianie w ten sposób znaczeń wyrazów używanych w definicji jest stosowane w zasadzie tylko przy odesłaniu do znaczeń tego samego hasła lub do haseł powiązanych słowotwórczo. W innych wypadkach z niego zrezygnowaliśmy, gdyż czyniłoby to definicje nieczytelnymi, poza tym zaś zakładamy, że czytelnik intuicyjnie rozpoznaje znaczenie, o które w danej sytuacji chodzi.

4.1.7 Kwalifikatory

Kwalifikator to informacja o tym, że dana jednostka leksykalna należy do słownictwa nacechowanego, charakterystycznego dla pewnych odmian języka, używanego w określonych sytuacjach komunikacyjnych, na konkretnym terytorium. W WSJP PAN występuje ona, podobnie jak w większości słowników języka polskiego, w postaci skrótowych oznaczeń kursywą przed definicją znaczenia, do którego się odnosi. W porównaniu z wcześniejszymi słownikami ogólnymi zasób stosowanych kwalifikatorów jest mniejszy i zasady ich wprowadzania bardziej rygorystyczne. W WSJP PAN wyróżnić można następujące typu kwalifikatorów:

  • chronologiczne,
  • frekwencyjne,
  • stylistyczne,
  • dotyczące zasięgu geograficznego,
  • dotyczące zasięgu środowiskowego,
  • specjalistyczne:
    • odsyłające do konkretnej dziedziny,
    • odsyłające do grupy dziedzin,
  • ekspresywne.

W słowniku pojawia się jeszcze kwalifikator normatywny kwestion. (=kwestionowane) informujący o niezgodności pewnych jednostek leksykalnych, form wyrazowych i użyć z normą językową. Zasady jego stosowania omówione zostały w rozdziale poświęconym informacji normatywnej .

4.1.7.1 Kwalifikatory chronologiczne

Stosowane są dwa takie kwalifikatory:

daw. − dawne.

Opatrujemy nim wyrazy, które całkowicie wyszły z użycia, mające swój współczesny odpowiednik., np. patrzeć ‘pilnować’, posługiwać ‘służyć’, szpital ‘przytułek’. Wyrazy te mogą być używane we współczesnych tekstach, ale pełnią w nich określoną funkcję stylistyczną, np. służą „oddaniu ducha epoki” w tekstach dotyczących przeszłości lub odgrywają rolę erudycyjną albo estetyczną, jak np. miesiąc ‘księżyc’.

przest.. – przestarzałe

Opatrujemy nimi jednostki języka, które pozostają zrozumiałe dla większości osób, ale są używane jedynie przez nielicznych (zwykle najstarszych) użytkowników języka, np.: afekt ‘sympatia lub miłość do kogoś’; raptus osoba, która reaguje w sposób gwałtowny’.


Nie używa się natomiast kwalifikatora chronologicznego w wypadku tzw. archaizmów rzeczowych, tzn. nazw przedmiotów dziś nieużywanych lub czynności współcześnie niewykonywanych, np. giermek ‘młodzieniec pełniący służbę przy rycerzu’. We wcześniejszych słownikach często opatrywano je skrótem hist. lub histor.; uznaliśmy to jednak za nietrafne, gdyż taka informacja jest w istocie informacją o desygnacie wyrazu, nie zaś o jego właściwościach językowych. Słowo giermek jest dziś jedynym i nienacechowanym środkiem językowym, jakiego można w polszczyźnie na określenie takiego młodzieńca użyć, dlatego zgodnie z zasadami opisu w WSJP PAN nie wymaga ono kwalifikatora.

4.1.7.2 Kwalifikatory frekwencyjne

Kwalifikator taki pojawia się nie przy definicji, ale tylko przy wariantach jednostki hasłowej lub też przy formach fleksyjnych w paradygmatach odmiany.

Wprowadzono dwa kwalifikatory frekwencyjne:


rzadziej – stosowany wtedy, gdy na podstawie korpusu (wersji pełnej) można stwierdzić, że jeden z dwóch (lub więcej) wariantów ma przynajmniej 5 razy mniej poświadczeń niż wariant najczęstszy.


częściej – stosowany w hasłach opisujących wariant, który uznany został za rzadszy na podstawie procedury przedstawionej w poprzednim akapicie, i odsyłający do wariantu częstszego.

4.1.7.3 Kwalifikatory stylistyczne

Są tu stosowane trzy kwalifikatory:

pot. – potoczne. Określamy nim jednostki używane w sytuacjach nieoficjalnych, niemożliwe do użycia w sytuacji oficjalnej (jeśli jednak kwalifikator ten jest poprzedzony kwalifikatorem specjalistycznym, funkcja jego jest inna, por. niżej).


książk . – książkowe. Opatruje się nim jednostki używane jedynie w sytuacji oficjalnej, często jedynie w języku pisanym, głównie w celu podniesienia rejestru stylistycznego wypowiedzi, popisania się erudycją itp.


urzęd . – urzędowe. Używany jest w odniesieniu do jednostek typowych dla kontaktów językowych oficjalnych, szczególnie dotyczących komunikacji między instytucjami a obywatelami, np. lokal ‘pomieszczenie mieszkalne’, nabywać ‘uzyskiwać coś na podstawie przepisów prawa’.

4.1.7.4 Kwalifikatory dotyczące zasięgu geograficznego

Opatruje się nimi tzw. regionalizmy, tzn. jednostki, które rzeczywiście funkcjonują wyłącznie w języku danego obszaru (również języku inteligencji) i mają zazwyczaj swoje nienacechowane odpowiedniki w innych regionach lub w języku ogólnym. Jako kryterium kwalifikowania wyrazu jako regionalizmu uznajemy utrwaloną (choć od dość dawna nieweryfikowaną) wiedzę językoznawczą, własną kompetencję językową redaktorów, a także informacje płynące z korpusu, zwłaszcza występujące w cytatach wstawki metajęzykowe typu „Jak to w Warszawie/Krakowie/Poznaniu, na Śląsku mówią”; w mniejszym stopniu lokalizację źródeł cytatów (przykładowo, jeśli wszystkie poświadczenia pewnego wyrazu lub jego znaczenia pochodzą z prasy wydawanej w określonym regionie, może to świadczyć, że mamy do czynienia z regionalizmem. Potwierdzenie takiej hipotezy wymaga jednak odwołania się do innych źródeł weryfikacyjnych).

Stosowane kwalifikatory:

warsz.

warszawskie

krak.

krakowskie

pozn .

poznańskie

śl.

śląskie

lw.

lwowskie

wil.

wileńskie

Skrócenia te należy rozumieć szeroko, jako odnoszące się nie tylko do danego miasta, ale i całego regionu (obszaru językowego), którego dane miasto jest albo było stolicą.

4.1.7.5 Kwalifikatory dotyczące zasięgu środowiskowego

Są trzy takie kwalifikatory:

młodz

młodzieżowe

przestęp .

przestępcze

środ.

środowiskowe

Znajdują one zastosowanie w wypadku jednostek typowych dla języka określonej grupy społecznej. Do cech charakterystycznych takich jednostek należą nacechowanie emocjonalne i/lub wartościujące, odzwierciedlające hierarchię wartości danej grupy lub jej postrzeganie świata. Jednostki te opisują również realia rzeczowe charakteryzujące styl życia danej grupy.

Kwalifikator młodz. obejmuje też jednostki, które w dawniejszych słownikach były notowane z oznaczeniami: szkol., uczn., stud., z których w Wielkim słowniku języka polskiego PAN zrezygnowano ze względu na krzyżowanie się ich zakresów. Kwalifikator środ. ma charakter ogólniejszy i stosowany jest dla oznaczenia, że leksem należy do zasobu leksykalnego konkretnej grupy osób; bliższe zaś wskazanie tej grupy znajduje się w definicji, por. np. hasło kominek 3 ‘kameralne spotkanie harcerskie, połączone z gawędami, śpiewem lub występami’, w którym przymiotnik harcerski zastosowany w definicji pełni właśnie funkcję wskazania grupy społecznej używającej jednostki w omawianym znaczeniu.

Zaznaczyć też trzeba, że kwalifikator środ. stosuje się tylko w odniesieniu do jednostek współcześnie używanych w danym środowisku, nie zaś takich, które wywodzą się z pewnej odmiany środowiskowej, ale upowszechniły się np. w odmianie potocznej czy nawet w języku ogólnym.

4.1.7.6 Kwalifikatory specjalistyczne

Opatruje się nimi m.in. terminy naukowe, zawodowe i stosowane w innych dziedzinach działalności ludzkiej, bez względu na fakt, czy jednostki te mają bardziej charakter teoretyczny i służą jedynie opisywaniu rzeczywistości będącej przedmiotem zainteresowania nauki, czy opisują czynności, narzędzia i inne realia rzeczowe charakteryzujące jakąś praktyczną dziedzinę aktywności człowieka, czy też opisują coś, co może najłatwiej byłoby określić mianem działalności hobbistycznej. Celem zastosowania kwalifikatora z tej grupy jest podkreślenie, że dana jednostka leksykalna albo ma charakter terminu z określonej dziedziny nauki lub sztuki, albo przynajmniej jest używana głównie przez specjalistów z tych dziedzin bądź też w gronie osób zajmujących się konkretnym typem działalności, a innym może być nieznana lub dla nich niezrozumiała. Należy więc ściśle odróżnić kwalifikację specjalistyczną od klasyfikacji tematycznej słownictwa w WSJP PAN (o której piszemy osobno). Nie każdy więc wyraz związany z danym polem tematycznym ma odpowiedni kwalifikator. Przykładowo, nie użyto kwalifikatora przy wyrazie sos ‘gęsty płyn o różnych smakach, przyrządzany jako dodatek do potraw’, zawiera go natomiast wyraz glazura 3. ‘warstwa lukru na wyrobach cukierniczych’, ponieważ znaczenie pierwszego dla tzw. zwykłego człowieka wydaje się oczywiste, drugiego – już nie.

Lista kwalifikatorów specjalistycznych z objaśnieniami:

agr.

agronomia

anat.

anatomia

antr.

antropologia

archeol.

archeologia

archit.

architektura

astr.

astronomia

astronaut.

astronautyka

bank.

bankowość

bibliot.

bibliotekoznawstwo

biochem.

biochemia

biol.

biologia

biznes

biznes

bot.

botanika

bud.

budownictwo

chem.

chemia

choreog.

choreografia

cyrk.

sztuka cyrkowa

edytor.

edytorstwo

ekon.

ekonomia

elektr.

elektryka, elektromechanika

elektron.

elektronika

etn.

etnografia

ezoter.

ezoteryka (astrologia, okultyzm itp.)

farm.

farmacja

filat.

filatelistyka

film.

filmoznawstwo, film

filoz.

filozofia

fiz.

fizyka

fizjol.

fizjologia

fot.

fotografia

genet.

genetyka

geod.

geodezja

geogr.

geografia

geol.

geologia

górn.

górnictwo

hand.

handel

hist.

historia

hutn.

hutnictwo

inform.

informatyka

jeźdź.

jeździectwo

jęz.

językoznawstwo

karc.

słownictwo karciane

kolej.

kolejnictwo

kosmet.

kosmetyka, kosmetologia

księg.

księgowość

kulin.

kulinaria

leśn.

leśnictwo

lit.

nauka o literaturze

log.

logika

lotn.

lotnictwo

łow.

łowiectwo

mason.

masoneria

mat.

matematyka

med.

medycyna

meteor.

meteorologia

metrol.

metrologia: jednostki miary, wagi

miner.

mineralogia

mot .

motoryzacja

muz.

muzyka

num.

numizmatyka

ogrod.

ogrodnictwo

paleont.

paleontologia

pedag.

pedagogika

plast.

plastyka

polit.

polityka

pras.

prasoznawstwo

praw.

prawo

psych.

psychologia

pszcz.

pszczelarstwo

rad.

radio

rekl.

reklama

rel.

religioznawstwo

roln.

rolnictwo

ryb.

rybołówstwo

rzem.

rzemiosło

socjol.

socjologia

sport.

sport

spoż.

przemysł i przetwórstwo spożywcze

stom.

stomatologia

szt.

sztuka (sztuki plastyczne)

teatr.

teatr

techn.

technika

tel.

telewizja

urb.

urbanistyka

wet.

weterynaria

włók.

włókiennictwo

wojsk.

wojskowość

zool.

zoologia

zootechn.

zootechnika

żegl.

żeglarstwo

Warto zwrócić uwagę, że kwalifikatora hist.. używa się dla oznaczania jednostek przynależnych do słownictwa specjalistycznego z zakresu historii, np.. wyprawa krzyżowa, barbarzyńca ‘człowiek spoza grecko-rzymskiej, a później chrześcijańskiej cywilizacji’. Nie używa się do natomiast jako sygnalizatora tzw. archaizmów rzeczowych, por. rozdz.4.1.7.1.

4.1.7.6.1 Kwalifikatory jedno-i wielodziedzinowe

W pewnych wypadkach nie można jednoznacznie wskazać dziedziny nauki/wiedzy, do jakiej odnosi się znaczenie wyrazu. Wówczas redaktor może wybrać jeden z trzech kwalifikatorów wielodziedzinowych (interdyscyplinarnych):

kult.

wiedza o kulturze, kulturoznawstwo

nauk .

naukoznawstwo, nauka

techn.

technologia, technika

Przykłady:

groza 3. kultur . ‘zjawisko, występujące w sztuce i kulturze, polegające na posługiwaniu się takimi środkami, jak niezwykłość, tajemniczość czy potworność w celu wywoływania u odbiorców napięcia i uczucia strachu’;

algorytm nauk. ‘ograniczony ciąg precyzyjnie określonych czynności, których wykonanie prowadzi do rozwiązania zadania’;

osprzęt techn . ‘pomocnicze elementy maszyn i urządzeń, konieczne do ich sprawnego działania lub zwiększające ich możliwości’.

Oprócz tego możliwe było łączenie kwalifikatorów jednodziedzinowych dla wskazania, że leksem należy do słownictwa specjalistycznego kilku konkretnie wskazanych dziedzin nauki/wiedzy.

4.1.7.6.2 Kwalifikatory przy jednostkach należących do „gwar zawodowych”

Odrębne miejsce w stratyfikacji słownictwa w WSJP PAN zajmują leksemy należące do słownictwa charakterystycznego dla danej dziedziny nauki lub wiedzy, ale używane raczej w bezpośredniej komunikacji między osobami zajmującymi się określoną dziedziną niż do ustalonej terminologii w tej dziedzinie. Jako egzemplifikację tej warstwy leksykalnej wymienia się ostatnio najczęściej słownictwo informatyczne, np.

kość ‘układ scalony, montowany w komputerze’;

wypalić ‘zapisać dane na płycie CD lub DVD, posługując się nagrywarką wbudowaną lub podłączoną do komputera’.

W WSJP PAN przyjęto zasadę, że opis stylistyczny takich jednostek składa się z właściwego kwalifikatora dziedzinowego, uzupełnionego dodatkowym kwalifikatorem pot. Podane więc powyżej przykłady zostały odnotowane z kwalifikatorami: inform. pot.

4.1.7.7 Kwalifikatory ekspresywne

Do tej grupy można zaliczyć cztery stosowane w WSJP PAN kwalifikatory:

pejorat.

pejoratywne

pogard.

pogardliwe

wulg .

wulgarne

żart .

żartobliwe

Kwalifikator pejorat. informuje o tym, że dana jednostka wyraża negatywną ocenę obiektu lub zjawiska, do którego się odnosi, przede wszystkim wtedy, gdy element negatywny nie jest zawarty w samej definicji (tym samym nie należy do znaczenia) jednostki leksykalnej, ale wynika z innych uwarunkowań, przede wszystkim z oceny mówiącego, umotywowanej z kolei np. przyjętymi w naszej kulturze kryteriami oceniania rzeczywistości i postaw ludzkich. Są więc nim opatrzone np. jednostki:

szprycha 2.młoda kobieta o atrakcyjnym i wyzywającym wyglądzie’,

dogmat 2. ‘twierdzenie przyjmowane bezkrytycznie za prawdę’,

wiejski 4. ‘taki, który jest uważany przez kogoś za nieładny lub niemodny’.

Kwalifikator pogard. Z kolei ma informować, że użycie danego leksemu (rzeczownika będącego nazwą osoby) ma funkcję poniżającą osobę, wobec której jest on użyty. Chodzi tu o przykłady takie jak asfalt czy bambus odnoszące się do osoby o ciemnym kolorze skóry.

Stosowanie kwalifikatora wulg. napotyka różne trudności i kontrowersje. Uznanie bowiem niektórych wyrazów czy połączeń wyrazów za wulgarne jest uzależnione od czynników, takich jak np. wiek, pochodzenie, wykształcenie, a nawet od indywidualnego poczucia konkretnej osoby. Przyjęliśmy więc w WSJP PAN zasadę, że kwalifikator wulg. stosujemy przy wszystkich wyrazach, które takim kwalifikatorem były opatrywane we wcześniejszych słownikach ogólnych, a także występowały z taką kwalifikacją w Słowniku polskich przekleństw i wulgaryzmów (Grochowski 1994). W wypadku jednostek w tych źródłach nienotowanych redaktorzy kierują się intuicją i własnym wyczuciem. Tendencja jest jednak taka, aby w wypadkach wątpliwych kwalifikator wulg. raczej zastosować niż go nie stosować. Notowanie wulgaryzmów w słownikach wielokrotnie było przedmiotem dyskusji społecznej, także medialnej. Ze względu na swój dokumentacyjny charakter WSJP PAN wulgaryzmów nie może pomijać, skoro są w Narodowym Korpusie Języka Polskiego udokumentowane. Kwalifikator wulg. ma właśnie informować użytkownika słownika o takim nacechowaniu jednostki (jeśli założyć, że nie jest on tego świadomy). Opatrywane są więc nim nie tylko „standardowe” słowa wulgarne, ale również frazeologizmy zawierające w swoim składzie taki element (np. dupa wołowa, z palcem w dupie), jak też odnoszące się do czynności seksualnych lub fizjologicznych, choć składników wulgarnych pozbawione, jednak powszechnie uznane za niestosowne ze względu na łamanie tabu językowego, np. ktoś robi komuś loda.

Kwalifikator żart. (= żartobliwe) jest intuicyjnie jasny – stosuje się go do wyrazów i frazeologizmów, w których występuje (występować może) pewien efekt komiczny ze względu na elementy jego budowy słowotwórczej, grę znaczeniową, archaizację itd. Są to więc przykłady takie jak:

mina 4. ‘odchody zwierzęce leżące na ziemi’,

paszcza 2.’usta’,

tynk 2. ‘gruba warstwa makijażu’,

kawaler z odzysku ‘mężczyzna rozwiedziony’.

4.1.8 Kwalifikacja tematyczna

Nowością w Wielkim słowniku języka polskiego PAN, w porównaniu z innymi słownikami ogólnymi polszczyzny, jest poddanie ujętego w nim słownictwa klasyfikacji tematycznej. Ściślej rzecz biorąc, do odpowiedniego pola tematycznego zakwalifikowane jest każde znaczenie hasła.

Zasadniczym celem praktycznym klasyfikacji jest umożliwienie wyszukiwania słownictwa według kryteriów tematycznych. Jest to możliwe po uruchomieniu funkcji wyszukiwania zaawansowanego. Po wybraniu odpowiedniej kombinacji kryteriów można uzyskać zbiór haseł słownika, które to kryterium spełniają, tzn. przynależą do odpowiedniego pola tematycznego. Dzięki temu WSJP PAN staje się największym słownikiem tematycznym polszczyzny, obejmującym już w tej chwili (we wrześniu 2015 r.) kilkadziesiąt tysięcy jednostek Przypisanie znaczenia do pola tematycznego jest również widoczne po otwarciu zakładki Klasyfikacja tematyczna w pojedynczym haśle lub podhaśle.

Kwalifikacji tematycznej poddane zostały wszystkie hasła w słowniku, oprócz opisujących wyrażenia funkcyjne, gdyż wyrażenia te odnoszą się nie do rzeczywistości pozajęzykowej, ale informują o zależnościach między składnikami tekstu.

4.1.8.1 Słownictwo tematyczne i atematyczne

Starano się objąć podziałem tematycznym jak najwięcej jednostek zamieszczonych w słowniku. Dążenie jednak do przypisania każdej jednostce jakiejś grupy tematycznej może prowadzić do sztuczności i nadmiernego skomplikowania zastosowanego schematu, który przez to stałby się niefunkcjonalny i nieprzejrzysty dla użytkowników słownika. Dlatego przyjęto, że nie należy obejmować podziałem tematycznym wszystkich jednostek. Jeżeli dany leksem mógłby zostać zakwalifikowany do większości grup tematycznych, lecz do żadnej z nich pierwszoplanowo, to nie umieszczano go w podziale ani nie tworzono specjalnych kategorii obejmujących tego typu leksemy, np. nazwy ogólne. Dotyczy to na przykład tak ogólnych czasowników jak: stać się, postępować, odbyć się. Niektóre leksemy nie mieszczą się natomiast w żadnej z kategorii. Przyjmujemy więc istnienie słownictwa atematycznego, które nie zostanie objęte podziałem na określone pola leksykalno-semantyczne.

4.1.8.2 Wzajemny stosunek między kwalifikatorami specjalistycznymi a podziałem tematycznym

Podziałem na pola tematyczne objęto zarówno słownictwo nienacechowane, jak i nacechowane, opatrzone rozmaitymi kwalifikatorami. Klasyfikacje te krzyżują się, ale się nie wykluczają. Decyzja stosowania kwalifikatorów specjalistycznych niezależnie od podziału tematycznego wydaje się także uzasadniona, ponieważ tego typu kwalifikatory sygnalizują czytelnikowi używanie danego terminu w terminologii jakiejś dyscypliny naukowej, dziedziny wiedzy, zawodu. Zaproponowany podział tematyczny ma charakter bardziej ogólny i nie dubluje siatki kwalifikatorów specjalistycznych.

4.1.8.3 Kategorie podziału tematycznego

Wprowadzony podział ma trzy poziomy, które można nazwać sferami, polami i podpolami. Podstawy teoretyczne jego konstrukcji i zasady ustrukturyzowania zostały dokładnie wyjaśnione w artykule Barbary Batko Tokarz, która jest wyłączną autorką tej klasyfikacji. Ostatecznie przyjęta struktura podziału nieco różni się od tej zaproponowanej w powyższym źródle i przedstawia się następująco:


ATEMATYCZNE

CZŁOWIEK JAKO ISTOTA FIZYCZNA

Budowa i funkcjonowanie ciała ludzkiego

  1. części ciała, elementy i substancje składowe
  2. czynności i stany fizjologiczne
  3. seksualność
  4. zmysły

Bieg życia

  1. narodziny i dzieciństwo
  2. dorastanie i dojrzałość
  3. starzenie się
  4. śmierć

Pielęgnacja ciała

  1. czynności związane z pielęgnacją ciała i ich efekty
  2. przedmioty związane z pielęgnacją ciała
  3. osoby związane z pielęgnacją ciała
  4. miejsca z związane z pielęgnacją ciała

Choroby i ich leczenie

  1. rodzaje chorób
  2. przyczyny, objawy i skutki chorób
  3. uzależnienia
  4. leki i sposoby leczenia, zabiegi, sprzęty medyczne
  5. osoby związane z leczeniem
  6. miejsca i instytucje związane z leczeniem

Określenia fizyczności człowieka

  1. wygląd
  2. płeć
  3. sprawność i wydolność organizmu


CZŁOWIEK JAKO ISTOTA PSYCHICZNA

Stany psychiczne człowieka

  1. emocje i uczucia
  2. zachowania emocjonalne

Usposobienie człowieka

  1. cechy charakteru, temperamentu, zdolności i umiejętności
  2. określenia człowieka ze względu na jego usposobienie

Ocena i wartościowanie

  1. prawdy i wartości życiowe
  2. wola, postawy, nastawienie człowieka wobec świata i życia
  3. słownictwo oceniające

Działalność intelektualna człowieka

  1. nazwy działań intelektualnych człowieka
  2. wytwory działań intelektualnych człowieka
  3. określenia człowieka ze względu na jego działalność intelektualną
  4. działalność naukowa
  5. filozofia

Działalność artystyczna człowieka

  1. literatura
  2. sztuki plastyczne
  3. muzyka
  4. teatr
  5. film
  6. fotografia
  7. prądy, kierunki i kategorie artystyczne

Relacje międzyludzkie

  1. określenia relacji międzyludzkich
  2. określenia osób wchodzących w relacje międzyludzkie


CODZIENNE ŻYCIE CZŁOWIEKA

Rodzina

  1. członkowie rodziny
  2. relacje rodzinne

Najbliższe środowisko życia człowieka

  1. dom/inne miejsca zamieszkania i ich otoczenie
  2. czynności związane z codziennym życiem w domu
  3. meble i wystrój wnętrz
  4. sprzęty domowe i przedmioty codziennego użytku
  5. miasto
  6. wieś

Ubranie

  1. rodzaje i części ubrań
  2. ozdoby i dodatki
  3. cechy ubrań
  4. czynności, przedmioty i osoby związane z robieniem i noszeniem ubrań

Jedzenie i jego przygotowanie

  1. rodzaje pokarmu/potraw i ich cechy
  2. miejsca, osoby, przedmioty, sytuacje związane z jedzeniem
  3. czynności związane z przyrządzaniem jedzenia
  4. czynności związane z jedzeniem
  5. używki
  6. przyprawy, smaki

Czas wolny

  1. turystyka
  2. urlop i wypoczynek
  3. hobby i zainteresowania
  4. rozrywka
  5. gry i zabawy

Sport

  1. dyscypliny, imprezy i rozgrywki sportowe
  2. przedmioty związane ze sportem
  3. czynności związane ze sportem
  4. osoby i organizacje związane ze sportem
  5. miejsca związane ze sportem

Praca

  1. rodzaje pracy
  2. miejsca pracy
  3. materiały i narzędzia pracy
  4. wynagrodzenie za pracę
  5. zawody
  6. organizacja i hierarchia w pracy, stosunki służbowe


CZŁOWIEK W SPOŁECZEŃSTWIE

Funkcjonowanie państwa

  1. władza państwowa
  2. stosunki międzynarodowe
  3. urzędy i ich funkcjonowanie
  4. działalność polityczna
  5. doktryny i poglądy polityczne

Przynależność i podział terytorialny

  1. typy terytoriów, podział administracyjny
  2. państwa, miasta, obszary geograficzne
  3. nazwy osób ze względu na ich pochodzenie i przynależność terytorialną

Wojsko i wojna

  1. armia
  2. broń
  3. czynności, przedmioty, miejsca związane z wojskiem i wojną
  4. osoby związane z wojskiem i wojną

Prawo i łamanie prawa

  1. regulacje prawne
  2. policja i inne służby mundurowe
  3. sąd
  4. przestępstwa
  5. więzienie i kara

Zasady współżycia społecznego

  1. zwroty grzecznościowe i zachowania akceptowane społecznie
  2. zachowania i wyrażenia nieakceptowane społecznie
  3. stosunki, grupy i organizacje społeczne

Język

  1. mówienie
  2. pisanie
  3. języki świata

Tradycja

  1. zwyczaje i obyczaje
  2. uroczystości i święta
  3. wierzenia i przesądy
  4. świat dawnych epok i wydarzenia historyczne

Religia – kościół

  1. wyznania: zasady i prawdy wiary
  2. sakramenty i obrzędy religijne
  3. osoby związane z religią i kościołem
  4. miejsca i instytucje związane z religią i kościołem

Edukacja i oświata

  1. organizacje/placówki opiekuńcze i kulturalne
  2. pozaszkolne formy nauczania
  3. szkoła
  4. studia

Środki masowego przekazu

  1. radio
  2. telewizja
  3. prasa
  4. wydawnictwa

Biznes

  1. reklama i marketing
  2. funkcjonowanie firm i przedsiębiorstw
  3. handel i usługi

Finanse

  1. czynności, przedmioty związane z pieniędzmi
  2. waluta
  3. podatki, opłaty, świadczenia pieniężne
  4. bankowość
  5. ubezpieczenia
  6. papiery wartościowe i akcje/udziały
  7. własność


CZŁOWIEK I TECHNIKA

Budownictwo

  1. rodzaje budowli i ich cechy
  2. części budowli
  3. materiały, narzędzia i maszyny budowlane
  4. czynności związane z budową
  5. osoby związane z budową

Komunikacja na odległość

  1. poczta
  2. telefon/telegraf
  3. Internet

Urządzenia i maszyny

  1. rodzaje urządzeń i maszyn
  2. budowa urządzeń i maszyn
  3. funkcjonowanie urządzeń i maszyn
  4. komputery/informatyka

Przemysł

  1. rodzaje przemysłu
  2. miejsca i czynności związane z przemysłem
  3. osoby związane z przemysłem
  4. produkcja
  5. rzemiosło
  6. materiały używane w przemyśle

Energia

  1. elektryczność
  2. źródła energii

Transport

  1. transport lądowy
  2. transport powietrzny
  3. transport wodny


CZŁOWIEK I PRZYRODA

Niebo i wszechświat

  1. badanie i podbój kosmosu
  2. gwiazdy i planety
  3. słońce i księżyc, pory dnia

Pogoda

  1. klimat
  2. zjawiska atmosferyczne
  3. warunki atmosferyczne

Ziemia

  1. budowa Ziemi
  2. ukształtowanie terenu
  3. zbiorniki wodne
  4. minerały i pierwiastki
  5. gleba
  6. ochrona i zanieczyszczenie środowiska
  7. rolnictwo

Świat roślin

  1. budowa i funkcjonowanie roślin
  2. rośliny leśne i łąkowe
  3. rośliny ogrodowe i doniczkowe
  4. rośliny wodne
  5. rośliny uprawne
  6. owoce i warzywa
  7. rośliny egzotyczne
  8. rośliny ozdobne
  9. ogrodnictwo i dbałość o rośliny
  10. drzewa i krzewy

Świat zwierząt

  1. budowa i funkcjonowanie organizmów zwierzęcych
  2. zwyczaje i zachowania zwierząt
  3. zwierzęta domowe i hodowlane
  4. zwierzęta leśne i polne
  5. zwierzęta drapieżne
  6. inne zwierzęta lądowe
  7. zwierzęta wodne
  8. ptaki
  9. owady
  10. mikroorganizmy
  11. hodowla i opieka nad zwierzętami; człowiek wobec zwierząt


KATEGORIE FIZYCZNE

Cechy i właściwości materii

  1. kolory i światło
  2. kształty i figury
  3. wzory
  4. zapachy
  5. dźwięki
  6. ciężar
  7. temperatura i ogień
  8. cechy dotykowe
  9. stan skupienia, trwałość materii
  10. wielkość
  11. ruch i spoczynek
  12. jakość i intensywność

Cechy i właściwości przestrzeni

  1. miejsce i jego usytuowanie w przestrzeni
  2. kierunek
  3. odległość
  4. ułożenie względem siebie
  5. miary przestrzeni

Cechy i właściwości czasu

  1. upływ czasu
  2. częstotliwość
  3. kalendarz i miary czasu

Ilość, liczby i liczenie

  1. ogólne określenia ilości
  2. szczegółowe określenia ilości
  3. kolejność


Wyróżnienie trzech poziomów klasyfikacji nie oznacza, że każda jednostka musi być sklasyfikowana przy użyciu kategorii ze wszystkich poziomów. Słownictwo różni się stopniem ogólności i może się zdarzyć, że dane znaczenie jest scharakteryzowane tematycznie jedynie za pomocą określeń z dwóch pierwszych poziomów, a teoretycznie nawet tylko w ramach kategorii najogólniejszych (poziomu pierwszego).

Nierzadko również danemu znaczeniu wyrazu przypisana jest więcej niż jedna kwalifikacja tematyczna, wynika to z tego, że podziały tematyczne nie są rozłączne; analizując znaczenie z różnych punktów widzenia, zwraca się uwagę na jego odmienne aspekty, co znajduje odzwierciedlenie w klasyfikacji.

4.1.9 Relacje znaczeniowe

W hasłach podajemy wyrazy, które w stosunku do jednostki leksykalnej opisywanej w konkretnym podhaśle pozostają w jednej z czterech relacji znaczeniowych: synonimii, antonimii, sprzeczności, hiperonimii. Staraliśmy się w WSJP PAN zaimplementować pewną strukturalistyczną teorię relacji znaczeniowych, przedstawioną w pracach takich, jak np. Grochowski 1982; Bednarek, Grochowski 1993 .

W ujęciu tym definicje poszczególnych relacji można przedstawić następująco:


Synonimia

Jeżeli jednostkę opisywaną oznaczymy jako A, to hipotetyczna jednostka B będzie jej synonimem, jeżeli zostanie spełniona formuła:

A → B i B → A

Z tego, że ktoś/coś jest A, wynika, że ktoś/coś jest B.

i Z tego, że ktoś/coś jest B, wynika, że ktoś/coś jest A.

Na przykład dla jednostek: a − kawaler, B – nieżonaty, otrzymujemy:

Z tego, że Jan jest kawalerem, wynika, że Jan jest nieżonaty.

i Z tego że Jan jest nieżonaty, wynika, że Jan jest kawalerem.


Antonimia

To relacja semantyczna polegająca na obecności elementu negacji w strukturze semantycznej jednego z wyrazów tworzących daną parę (jest on więc bardziej złożony znaczeniowo). Oddaje to następująca formuła:

A → ~ B

~ [~ B → A]

Jeśli na przykład za a i B podstawimy przymiotniki wysoki i niski, otrzymamy następujące zdania kontrolne:

Z tego, że Jan jest wysoki , wynika, że Jan nie jest niski.

Z tego, że Jan nie jest niski, NIE wynika, że Jan jest wysoki.

W wypadku więc antonimii z zanegowania członu B nie wynika prawdziwość członu A, z czym nie mamy do czynienia w wypadku sprzeczności, por. niżej.


Sprzeczność

Jest relacją symetryczną i zachodzi między jednostkami o jednakowym stopniu złożoności semantycznej:

A → ~ B

~ B → A

Na przykład:

Z tego, że X jest martwy, wynika, że X nie jest żywy.

Z tego, że X nie jest żywy, wynika, że X jest martwy.


Hiperonimia

Istotą hiperonimii jest jednostronna implikacja, tzn. znaczenie członu A (objaśnianego) implikuje znaczenie hiperonimu, ale nie odwrotnie, por.:

A → B i ~ [B → A]

czyli: z tego, że ktoś/coś jest A, wynika, że ktoś/coś jest B.

i nieprawda że z tego, że ktoś/coś jest B, wynika, że ktoś/coś jest A.

Np. dla leksemu matka hiperonimem jest kobieta, bo:

Z tego, że Maria jest matką (czyjąś), wynika, że Maria jest kobietą.

i nieprawda, że z tego, że Maria jest kobietą, wynika, że Maria jest matką (czyjąś).

Nie może więc WSJP PAN funkcjonować jako słownik wyrazów bliskoznacznych, gdyż słowniki takie mają charakter czysto praktyczny i służą raczej podpowiadaniu wyrazów, którymi można zastępować w tekstach inne wyrazy. W naszym opisie chodzi przede wszystkim o wychwycenie konkretnie zdefiniowanych stosunków między znaczeniami jednostek.

W zakładce „Relacje znaczeniowe” można znaleźć leksemy o różnej kwalifikacji stylistycznej, niczym szczególnym nie jest więc sytuacja, kiedy w haśle znajdują się odwołania do synonimów potocznych, będących regionalizmami czy zasługujących na kwalifikator pejoratywny czy żartobliwy. Jedyny wyjątek stanowią wulgaryzmy, których nie odnotowuje się jako pozostających w relacjach semantycznych z wyrazami nienacechowanymi.

4.1.10 Ilustracja materiałowa w słowniku

Ilustracja materiałowa w Wielkim słowniku języka polskiego ma postać dwojaką i mieści się w dwóch polach-zakładkach – „Połączenia” i „Cytaty”.

4.1.10.1 Połączenia

4.1.10.1.1 Uwagi ogólne

Najbogatsza informacja o tekstowych użyciach jednostki opisywanej w haśle lub podhaśle zamieszczona jest w polu-zakładce „Połączenia”. Występuje ono w hasłach reprezentujących cztery części mowy: rzeczownik, czasownik, przymiotnik i przysłówek, a także w hasłach opisujących frazeologizmy, którym można przypisać zbliżoną charakterystykę gramatyczną. Odnotowano tu tzw. (przez językoznawców) kolokacje, pod którym to pojęciem należy rozumieć połączenia opisywanej jednostki z innymi wyrazami, spotykane w tekstach statystycznie częściej niż z innymi (tzw. kolokantami). Podstawą wyłonienia kolokacji umieszczonych w hasłach WSJP PAN jest analiza użyć wyrazu w Narodowym Korpusie Języka Polskiego. Analiza ta tylko w pewnym stopniu jest wynikiem odwołania się do zautomatyzowanych metod pozyskiwania kolokacji (przede wszystkim narzędzia Kolokator, udostępnionego dla NKJP w wyszukiwarce PELCRA), znaczną część pracy redaktor hasła musiał wykonać sam, przede wszystkim z następujących powodów:

  • automatyczne kolokatory odnotowują jedynie współwystępowanie określonych ciągów, abstrahując od ich znaczenia; w wypadku więc wyrazów wieloznacznych w wyniku działania takich narzędzi otrzymuje się wymieszane kolokacje reprezentujące różne znaczenia wyrazu hasłowego;
  • nie wszystkie istotne frekwencyjnie i statystycznie współwystąpienia wyrażeń z innymi są równie doniosłe z punktu widzenia lingwistycznego i poznawczego, o jaki głównie chodzi w słowniku. Przykładowo, wśród połączeń rzeczownika dom z innymi rzeczownikami kolokator PELCRA na pierwszym miejscu podaje dom muz (co okazuje się nazwą własną budynku w Poznaniu, na ósmym miejscu dom Zofii, na piętnastym – jedenasty dom. Zamieszczenie tych połączeń w naszym słowniku nie miałoby oczywiście sensu, bo nic one nie mówią o istotnych właściwościach językowych związanych z leksemem dom, są efektem albo niedostatecznego zrównoważenia korpusu, albo specyfiki algorytmu wyliczania istotności statystycznej kolokacji w wyszukiwarce PELCRA.

W bazie WSJP PAN kolokacje są ułożone ściśle według struktur składniowych, których są realizacją (a więc np. czasownik łączący się z rzeczownikiem w konkretnym przypadku gramatycznym); takie ich posortowanie wymaga niestety również świadomego udziału leksykografa ze względu na pewną zawodność mechanizmów automatycznego rozpoznawania form fleksyjnych w tekście polskim.


Warto podkreślić, że zakładka „Połączenia” nie jest pozycją w haśle obowiązkową, występuje tylko w tych hasłach (i w tych podhasłach - znaczeniach), dla których można wyłonić połączenia statystycznie częste - a więc w hasłach o dość bogatej w ogóle reprezentacji materiałowej. W wypadku jednostek rzadziej używanych, przy liczbie poświadczeń rzędu kilkunastu, kilkudziesięciu cytatów, próba wyłaniania kolokacji nie miałaby sensu, byłaby to po prostu rejestracja leksemów, z którymi jednostka hasłowa współwystępuje w tekstach.

4.1.10.1.2 Zasady zamieszczania połączeń w hasłach

Połączenia jednostki leksykalnej w WSJP PAN są zestawiane w grupy według kryterium struktury składniowej, której są realizacją. Kolejność zaś tych struktur i ich układ wynika z tego, jaką część mowy reprezentuje jednostka leksykalna. Na etapie opracowywania zasad opisu dla każdej z czterech wymienionych poprzednio części mowy wskazano te struktury i kolejność, w jakiej kolokacje będą do bazy słownika wprowadzane. Za oczywiste uznano przy tym, że nie wszystkie pola w danym haśle będą zapełnione kolokacjami; w bazie pozostają one puste, w widoku słownika dostępnym użytkownikom dla przejrzystości są one pomijane.


Hasła rzeczownikowe

Rzeczownik hasłowy jako nadrzędnik:

  • z podrzędnikiem przymiotnikowym,
  • z liczebnikiem,
  • z podrzędnikiem rzeczownikowym,
    1. połączenia bezprzyimkowe – w kolejności przypadków podrzędnika,
    2. połączenia z przyimkami – w kolejności przypadków podrzędnika,
  • z podrzędną frazą zdaniową.

Szeregi (wyraz hasłowy jako człon szeregu utworzonego z innym rzeczownikiem).

Rzeczownik hasłowy jako podrzędnik w grupach nominalnych:

  • połączenia bezprzyimkowe – w kolejności przypadków podrzędnika,
  • połączenia z przyimkami – w kolejności przypadków podrzędnika.

Rzeczownik hasłowy jako podrzędnik czasownika:

  • jako podmiot,
  • jako dopełnienie lub okolicznik,
    1. połączenia bezprzyimkowe – w kolejności przypadków podrzędnika,
    2. połączenia z przyimkami – w kolejności przypadków podrzędnika.

Wyrażenia porównawcze:

  • rzeczownik hasłowy jako pierwszy człon porównania (N jak X),
  • rzeczownik hasłowy jako drugi człon porównania (X jak N).

Inne (niż wcześniej wymienione).


Hasła czasownikowe

Z podrzędnikami rzeczownikowymi:

  • z mianownikiem-podmiotem,
  • z dopełnieniem/okolicznikiem,
    1. bezprzyimkowe (w kolejności przypadków),
    2. przyimkowe (w kolejności przypadków).

Z podrzędnikami przysłówkowymi.

Z podrzędnikami czasownikowymi.

Wyrażenia porównawcze.

Z nadrzędnym czasownikiem.

Szeregi.

Inne.


Hasła przymiotnikowe

Połączenia z rzeczownikiem jako nadrzędnikiem (w kolejności według rodzaju przymiotnika: męski (m1, m2, m3), żeński, nijaki, męskoosobowy, niemęskoosobowy.

Z podrzędnym rzeczownikiem.

Z frazą przyimkową.

Z bezokolicznikiem.

Wyrażenia porównawcze (typu czerwony jak burak).

Połączenia z przysłówkiem.

Szeregi.

Z nadrzędnym czasownikiem.

Inne.


Hasła przysłówkowe

Jako nadrzędnik:

  • z frazą bezokolicznikową,
  • z podrzędnym przysłówkiem,
  • z podrzędną frazą przyimkową,

Jako składnik szeregu.

Jako podrzędnik:

  • z czasownikiem,
  • z rzeczownikiem,
  • z przymiotnikiem,
  • z nadrzędnym przysłówkiem.

Inne.


Układem kolokacji w poszczególnych grupach rządzi kilka ogólnych reguł:

  • wszystkie wystąpienia wyrazu hasłowego (w dowolnej formie) w kolokacjach oznaczone są czerwonym kolorem (odbywa się to dzięki działaniu mechanizmu gramatycznego wbudowanego w bazę słownika);
  • zasadą jest, że wyraz hasłowy występuje w swojej podstawowej (hasłowej) formie, z wyjątkiem sytuacji, kiedy w połączeniu z danym leksemem zwykle pojawia się on w jednej ze swoich form fleksyjnych, np. w haśle czasownikowym jako ośrodek kolokacji może wystąpić forma imiesłowu (por. ręcznie malowany w haśle malować);
  • kolokacje w obrębie poszczególnych zestawów są pogrupowane według podobieństwa znaczeniowego, tzn. tworzy się ciągi wyrazów-kolokantów powiązanych semantycznie ze sobą, a ściślej – w podobny sposób modyfikujących znaczenie i „językowy obraz” wyrazu hasłowego. Mamy więc np. w haśle suknia następujące połączenia z przymiotnikami:

kobieca; aksamitna, atłasowa, bawełniana, jedwabna; biała, błękitna, czarna, kolorowa, kremowa, niebieska, zielona; długa, lejąca, powłóczysta; błyszcząca, ciemna, lśniąca; drapowana, haftowana, marszczona, wydekoltowana; balowa, ślubna, wieczorowa, żałobna; elegancka, modna, strojna suknia

Można tu zaobserwować, oddzielone średnikami, łańcuchy połączeń, wyrażających określone cechy desygnatu opisywanego wyrazu:

Połączenia

Funkcja

kobieca

ogólny kolokant, wskazujący na to, że suknia jest rodzajem ubrania, przeznaczonym dla kobiet

atłasowa, bawełniana, jedwabna

materiał, z jakiego została uszyta

biała, błękitna, czarna, kolorowa, kremowa, niebieska, zielona

kolor

długa, lejąca, powłóczysta

zewnętrzne cechy

błyszcząca, ciemna, lśniąca

wrażenia wzrokowe

drapowana, haftowana, marszczona, wydekoltowana

dodatkowe cechy wykończenia

balowa, ślubna, wieczorowa, żałobna

okazje, na jakie jest przeznaczona

elegancka, modna, strojna

ogólne określenia oceniające

  • gdy ciąg kolokantów realizujących daną funkcję okazałby się za długi, a trudno by było przy tym wskazać leksemy występujące istotnie częściej od innych, otwartość pewnych klas kolokantów sygnalizuje się wielokropkiem, wymienia się zaś tylko kilka elementów klasy, zwykle najczęściej notowanych w korpusie, por.:

suknia od Armaniego, od Diora, od Valentino...; suknia z jedwabiu, z koronki, z szyfonu, z tafty...

  • zasadniczo umieszcza się w ciągach kolokacyjnych tylko elementy najbliższego kontekstu, tzn. wyrazy bezpośrednio sąsiadujące z wyrazem hasłowym, niekiedy jednak ograniczenie się do nich prowadzić by musiało do niepełności strukturalnej lub niejasności znaczeniowej – wówczas rozszerza się kontekst o elementy podrzędne wobec kolokanta. Są one albo wymieniane wprost w nawiasie (czasem z zastosowaniem opisanego wyżej wyliczania z wielokropkiem), por.:

suknia w kolorze (białym, ecru, szarego błękitu...), w stylu (empire, rokoko...)

albo ich pozycja składniowa jest tylko markowana odpowiednim zaimkiem . Na przykład w haśle palić 2 ‘niszczyć ogniem’ mamy podane w polu „Połączenia”:

demonstranci, mężczyźni palą coś

4.1.10.2 Cytaty

Autentyczne cytaty pełnozdaniowe jako ilustracja materiałowa pełnią w WSJP PAN funkcję sekundarną i są podawane w ograniczonej liczbie, przeważnie najwyżej pięciu w każdym podhaśle (wyjątkiem są hasła opisujące frazeologizmy, o czym niżej). Przy ich doborze kierowano się następującymi głównymi zasadami:

  1. Minimalnym kontekstem przytaczanym jest zdanie (traktowane „graficznie”, jako ciąg znaków od wielkiej litery do kropki lub innego znaku równoważnego), choć w wyjątkowych wypadkach dopuszcza się rozszerzanie kontekstu przez wzgląd na jasność cytatu (skądinąd jednak tego typu cytatów, wymagających do interpretacji szerszego otoczenia, starano się unikać).
  2. Dopuszcza się skracanie cytatów i pomijanie mniej istotnych fragmentów, co jest każdorazowo oznaczane znakiem [...].
  3. Zasadniczo zachowuje się oryginalną postać cytowanych zdań (choć nie wprowadza się cytatów zawierających ewidentne i rażące błędy językowe), w przykładach ze źródeł internetowych (zarówno zaczerpniętych z NKJP, jak i bezpośrednio z sieci) uzupełnia się polskie znaki diakrytyczne.
  4. Nie ma chronologicznej kolejności zamieszczania cytatów; pierwszy przykład ma pokazać jak najbardziej typowe, naturalne (zdaniem redaktora hasła) użycie jednostki opisywanej, dalsze – użycia w różnych typowych kontekstach składniowych, w mniejszym stopniu leksykalnych (gdyż to zadanie wypełniają kolokacje).
  5. Wystąpienie wyrazu (wyrażenia) hasłowego w cytacie oznaczone jest kolorem czerwonym.


Każdy cytat zawiera informację o lokalizacji, której budowa i struktura zależy od źródła pochodzenia cytatu.


Cytaty zaczerpnięte z korpusów tekstowych mają na początku metryczki skrót nazwy korpusu:

NKJP − Narodowy Korpus Języka Polskiego,

KWSJP − Korpus Wielkiego Słownika Języka Polskiego PAN,

KJ PWN − Korpus Języka Polskiego PWN.

Dalej następuje informacja szczegółowa:

  • cytaty z publikacji zwartych (książek): autor (imię i nazwisko), tytuł, rok wydania,
  • cytaty z prasy: autor (imię i nazwisko, ewentualnie pseudonim), tytuł tekstu, tytuł gazety/czasopisma, data dzienna wydania,
  • cytaty ze źródeł internetowych – tylko oznaczenie: Internet,
  • cytaty ze sprawozdań sejmowych – oznaczenie:Sprawozdanie stenograficzne z obrad Sejmu RP z dnia... i wskazanie odpowiedniej daty,
  • cytaty z ustaw i innych aktów prawnych – nazwa aktu prawnego i numer pozycji dziennika ustaw,
  • cytaty ze zbiorów języka mówionego – informacja: rozmowa bezpośrednia, poprzedzona nazwą korpusu, z którego cytat pochodzi.


Informacje o źródłach zaczerpnięto z metadanych odpowiednich korpusów i jedynie starano się je ujednolicić pod względem szyku i ustrukturyzowania. Redaktorzy haseł nie prowadzili systematycznej weryfikacji zgodności tych danych z rzeczywistością, gdyż przekraczałoby to możliwości techniczne i organizacyjne, jakimi słownik dysponuje. Odpowiedzialny za wspomniane dane, a także związane z nimi ewentualne kwestie problematyczne czy też błędy i nieścisłości jest więc zespół opracowujący dany korpus.


Cytaty podawane za innymi źródłami leksykograficznymi mają lokalizację według informacji zawartej w tych źródłach (ewentualnie uzupełnioną tak, aby odpowiadała strukturalnie informacji przy cytatach z korpusów), a w nawiasie podaje się skrót słownika (w wypadku słowników lepiej znanych i przywoływanych w polu Chronologizacja, np. SJPDor) lub jego pełny opis bibliograficzny


Cytaty pobierane bezpośrednio z Internetu - informacja uwzględnia jak najwięcej elementów standardowego opisu stosowanego dla cytatów z korpusów (autor, tytuł książki/artykułu prasowego, rok, data wydania) oraz adres serwisu internetowego, z którego cytat zaczerpnięto. W wypadku cytatów z forów internetowych podaje się tylko adres internetowy, poprzedzony słowem: Internet:. Nie zamieszcza się dokładnych adresów stron internetowych, tylko skrócone, nawet tylko do adresu strony głównej danego serwisu, np. rp.pl, mbc.malopolska.pl, wpolityce.pl, pomija się także techniczne składniki adresu, takie jak „http://” czy „www”.

4.1.11 Odmiana

4.1.11.1 Uwagi ogólne

W dziale Odmiana przedstawiono informacje dotyczące cech gramatycznych (ściślej: fleksyjnych) opisywanego wyrazu:

  • część mowy;
  • dalsza charakterystyka, zależnie od części mowy: dla rzeczowników – rodzaj gramatyczny; dla czasowników: aspekt;
  • pełny paradygmat odmiany, tzn. wyszczególnienie – w tabelach – wszystkich form gramatycznych danego wyrazu;
  • dodatkowe informacje, zależnie od części mowy.

Opis fleksji w Wielkim słowniku języka polskiego PAN opiera się na danych przygotowanych przez twórców Słownika gramatycznego języka polskiego (SGJP): Zygmunta Saloniego, Włodzimierza Gruszczyńskiego, Marcina Wolińskiego i Roberta Wołosza. Ściślej rzecz ujmując, układ kategorii fleksyjnych w WSJP PAN jest zgodny z tym zaproponowanym dla I wydania SGJP z 2007 roku. Szczegółowych zasad tego opisu należy zatem szukać w tej publikacji, także na stronie internetowej SGJP. W niniejszym dokumencie znajdą się tylko informacje najpotrzebniejsze dla czytelnika naszego słownika.

4.1.11.2 Miejsce informacji o odmianie w artykule hasłowym

Informacja ta znajduje się w osobnej zakładce w każdym z podhaseł opracowanych dla poszczególnych znaczeń wyrazu hasłowego. W widoku zbiorczym (dostępnym po wybraniu opcji „Pokaż wszystko” możliwe są następujące usytuowania odmiany:

  • jeśli hasło ma jedno znaczenie – na końcu artykułu hasłowego;
  • jeśli hasło ma więcej znaczeń i dla każdego ze znaczeń informacja fleksyjna ma postać identyczną – bezpośrednio przez identyfikatorem pierwszego podhasła;
  • jeśli hasło ma więcej znaczeń i przynajmniej w jednym znaczeniu cechy fleksyjne są różne od pozostałych – na końcu podhasła opisującego każde znaczenie.

4.1.11.3 Ogólne zasady podawania form fleksyjnych

W WSJP PAN zawsze podawane są pełne paradygmaty (zbiory form), zgodnie z tym, na co wskazuje układ kategorii gramatycznych właściwy dla danego wyrazu ze względu na jego przynależność do określonej części mowy. Formy te ustalone są częściowo na podstawie analizy tekstów, częściowo wygenerowane elektronicznie w wyniku analogii z innymi wyrazami o podobnej postaci i cechach gramatycznych co dane hasło. Nie można więc stwierdzić z całą pewnością, że wszystkie te formy fleksyjne są w tekstach poświadczone; szukanie bowiem takich poświadczeń przy ogromnej liczbie haseł słownika byłoby czynnością całkowicie nieefektywną. Podawane więc są również formy uznawane w językoznawstwie za tzw. formy potencjalne, a więc takie, których możliwość użycia w jakimś tekście wydaje się mało prawdopodobna, jednak niewykluczona. Należą do tej grupy m.in.:

  • formy wołacza rzeczowników nieżywotnych, np. samochodzie, skóro, filiżanko;
  • formy 1 i 2 os. lp r. nijakiego czasowników, np. pisałom, pisałoś;
  • formy męskoosobowe niektórych przymiotników w określonych znaczeniach, np. żelaźni.

Ze względu na to, że zjawiska te mają charakter kategorialny, tzn. dotyczą całych klas wyrazów, w artykułach hasłowych nie opatruje się tych form kwalifikatorami.

4.1.11.4 Użycie kwalifikatorów przy formach fleksyjnych

Kwalifikatory stosuje się tylko wtedy, gdy dla danej wartości kategorii fleksyjnej (np. M. lm) występuje więcej niż jedna forma. Stosowane są następujące kwalifikatory:

Kwalifikator

Uwagi

Przykłady

rzadziej

używany wtedy, gdy jedna z form ma w korpusie frekwencję przynajmniej 5 razy mniejszą od formy nienacechowanej

profesorowie

rzadziej profesorzy

przestarz.

grunty

przestarz. grunta

książk .

oddziałuje

książk. oddziaływa

kwestion .

oznacza się nim formy uznawane za niepoprawne w źródłach normatywnych (przede wszystkim w Wielkim słowniku poprawnej polszczyzny PWN, por. rozdz. 4.1.13)

pot.

sobie

pot. se

4.1.11.5 Uwagi o opisie fleksyjnym poszczególnych części mowy

4.1.11.5.1 Odmiana rzeczowników

4.1.11.5.1.1 Rodzaj gramatyczny

Pierwszą informacją w polu „Odmiana” w haśle rzeczownikowym jest przyporządkowanie wyrazu do jednego z rodzajów gramatycznych. Zgodnie z konwencją przyjętą w polskim językoznawstwie XX-wiecznym (począwszy od ukazania się w 1956 roku artykułu Witolda Mańczaka Ile rodzajów jest w polskim) rodzaj gramatyczny uznaje się za niezmienną cechę rzeczownika, mającą tę samą wartość dla wszystkich jego form fleksyjnych, podstawą zaś jej wyznaczenia jest zdolność danego rzeczownika do łączenia się w bierniku z odpowiednimi formami podrzędnika przymiotnikowego i czasownikowego.

Rodzaj

B. lp

B. lm

m1

Widzę tego dobrego CHŁOPCA

Widzę tych dobrych CHŁOPCÓW

m2

Widzę tego dobrego PSA

Widzę te dobre PSY

m3

Widzę ten dobry SAMOCHÓD

Widzę te dobre SAMOCHODY

ż

Widzę tę dobrą KOBIETĘ

Widzę te dobre KOBIETY

n

Widzę to dobre DZIECKO

Widzę te dobre DZIECI

W obrębie rodzaju nijakiego przeprowadzono dodatkowe rozróżnienie, którego podstawą jest łączliwość z liczebnikami zbiorowymi (typu dwoje, troje, pięcioro):

Rodzaj

Kryterium wyróżnienia

Przykłady

n1

łączące się z liczebnikami zbiorowymi

Widzę PIĘCIORO dzieci

n2

łączące się z liczebnikami głównymi

Widzę PIĘĆ koryt

Istnieją wreszcie rzeczowniki niemające form liczby pojedynczej, jak np. wujostwo, skrzypce, pomyje. W gramatykach określa się je terminem pluralia tantum; w tym słowniku (a także w SGJP) reprezentują one trzy wartości tzw. rodzaju przymnogiego (bo wymagają podrzędników w liczbie mnogiej):

Rodzaj

Kryterium wyróżnienia

Przykłady

p1

łączące się z formami męskoosobowymi przymiotników i czasowników

Ci dobrzy PAŃSTWO Kowalscy przyszli

p2

łączące się z formami niemęskoosobowymi przymiotników i czasowników,

łączące się bezpośrednio z formami liczebników

SKRZYPCE (dwoje, troje skrzypiec),

SANIE (dwoje, troje sań)

p3

łączące się z formami niemęskoosobowymi przymiotników i czasowników,

niełączące się bezpośrednio z formami liczebników

spodnie (dwie pary spodni),

pomyje, zwłoki

4.1.11.5.1.2 Przypadek

Funkcją przypadka jako kategorii gramatycznej jest wyrażenie zróżnicowania narzucanego formie rzeczownikowej przez kontekst, najczęściej: formę czasownika lub przyimka. Przyjmuje się następujące „diagnostyczne konteksty” poszczególnych przypadków:

M

mianownik

To ..... pies

D

dopełniacz

Nie ma...... psa

C

celownik

Przyglądam się..... psu

B

biernik

Widzę....... psa

N

narzędnik

Interesuję się...... psem

Ms

miejscownik

Myślę o .......psie

W

wołacz

Zmień się, ......psie

Forma danego leksemu, pasująca do określonego kontekstu, uznawana jest za formę danego przypadka.

Konsekwencją takiego rozumienia kategorii przypadka jest podawanie pełnego paradygmatu również dla rzeczowników typu alibi, które zwłaszcza w szkolnej nauce gramatyki bywają nazywane nieodmiennymi. Owa „nieodmienność” polega bowiem na tym, że we wszystkich kontekstach składniowych pojawia się ta sama forma wyrazu; wartość przypadka można wszak zawsze określić na podstawie kontekstu czasownikowego.

4.1.11.5.1.3 Deprecjatywność

Deprecjatywność jest kategorią rozróżniającą formy M. lm rzeczowników rodzaju m1 na dwie grupy:

Wartość

Nazwa

Kryterium wyodrębnienia

Przykłady

ndepr

forma niedeprecjatywna

wymaganie czasownika i przymiotnika w rodzaju męskoosobowym

ci zacni profesorowie

ci dobrzy nauczyciele

depr

forma deprecjatywna

wymaganie czasownika i przymiotnika w rodzaju niemęskoosobowym

te cholerne profesory

te cholerne nauczyciele

Podstawową funkcją form deprecjatywnych jest wyrażanie negatywnego stosunku do obiektu nazywanego rzeczownikiem, ale formy deprecjatywne mogą pełnić różne inne funkcje, dlatego opozycję form deprecjatywnych i niedeprecjatywnych traktuje się w sposób konwencjonalny. Z reguły forma deprecjatywna różni się od formy deprecjatywnej zakończeniem, ale w wypadku rzeczowników miękkotematowych, jak np. nauczyciel, opozycji nie ma i o użyciu formy deprecjatywnej można się przekonać jedynie na podstawie analizy kontekstu. Zgodnie z przyjętymi zasadami formy deprecjatywne podaje się przy każdym rzeczowniku rodzaju m1, nawet jeśli ich wystąpienie w autentycznych tekstach może się wydawać mało prawdopodobne lub nawet niemożliwe (np. te prezydenty, te laureaty). Podaje się także formy niedeprecjatywne takich rzeczowników, w których opozycja deprecjatywności jest zneutralizowana, jak przedszkolakowie, krasnoludkowie. Przy formach deprecjatywnych powstrzymujemy się od stosowania kwalifikatorów.

4.1.11.5.1.4 Uniformizm

Uniformizm jest opozycją, która pozwala rozróżnić dwie formy D. lm rzeczowników rodzaju żeńskiego zakończonych w M. lp na -ia, -ja po literze oznaczającej spółgłoskę, np. armia , kolonia, akcja. Możliwe są tutaj dwie form D. lm:

Wartość

Nazwa

Kryterium wyodrębnienia

Przykłady

neut

forma neutralna

tożsama z D. lp

pojedynek kilku ARMII

utrata wszystkich KOLONII w Afryce

wyprzedaż AKCJI na giełdzie

char

forma charakterystyczna

inna niż D. lp

pojedynek kilku ARMIJ

utrata wszystkich KOLONIJ w Afryce

wyprzedaż AKCYJ na giełdzie

Forma charakterystyczna ma charakter wybitnie archaiczny i jej użycie w tekstach współczesnych jest bardzo rzadkie (poza nielicznymi wyjątkami, jak np. D. lm kopalń), głównie w celach stylistycznych.

4.1.11.5.1.5 Liczba

Kategoria gramatyczna liczby rzeczownika informuje, czy dana jego forma odnosi się do jednoelementowego, czy do wieloelementowego zbioru obiektów, a także wskazuje na łączliwość tej formy z odpowiednimi formami czasowników i przymiotników. Dla większości rzeczowników podaje się odmianę w obu liczbach: pojedynczej (lp) i mnogiej (lm). Nie dotyczy to klasy wyrazów zdefiniowanych wyżej jako pluralia tantum, które mają jedynie formy fleksyjne o wartości liczby mnogiej.

Odmianę w obu liczbach podaje się także dla rzeczowników uznawanych niekiedy za tzw. singularia tantum, jak np. młodzież, benzyna, herbata, listowie, gdyż są możliwe ich użycia w liczbie mnogiej, jak np. (podwyżka ceny benzyn silnikowych,Wypił naraz dwie herbaty, czyNiech diabli wezmą te wszystkie młodzieże, listowia i kosmosy). W hasłach tych rzeczowników podajemy więc pełny paradygmat, ale pod paradygmatem zamieszczamy notę: Zwykle lp.

4.1.11.5.2 Odmiana przymiotników

4.1.11.5.2.1 Zakres kategorii przymiotnika

Tak jak w Słowniku gramatycznym języka polskiego, w WSJP PAN do przymiotników zalicza się wszystkie leksemy odmienne przez przypadek, liczbę i rodzaj. Oprócz więc wyrazów tradycyjnie zaliczanych do przymiotników w gramatykach szkolnych jako przymiotniki są traktowane wyrazy typu pierwszy, drugi, trzeci (zwane tradycyjnie liczebnikami porządkowymi) oraz takie jak mój, twój, nasz, ten, taki (tradycyjnie nazywane zaimkami przymiotnymi). Są również do tej grupy zaliczane wyrazy będące genetycznie imiesłowami przymiotnikowymi, ale takie, które w toku rozwoju historycznego uzyskały znaczenie niezależne od czasownika, takie jak np. palący ‘bardzo pilny’.

4.1.11.5.2.2 Zasób form przymiotnika

Zróżnicowanie form przymiotnika opiera się na czterech kategoriach fleksyjnych, które w konkretnym zdaniu są przymiotnikowi narzucane przez współwystępujący nadrzędny wobec niego rzeczownik. Są to: przypadek (zestaw form obejmuje formy 6 przypadków − bez wołacza, który zawsze jest tożsamy z mianownikiem), liczba (pojedyncza i mnoga), rodzaj (w liczbie pojedynczej wyróżnia się formy rodzajów przymiotnika stosownie do możliwych rodzajów rzeczownika; w liczbie mnogiej dodatkowo wyodrębnia się rodzaj p1, dla form łączących się z rzeczownikami rodzaju p1). Kategoria deprecjatywności, o której pisano wyżej, różnicuje formy przymiotnika w obrębie rodzaju m1 tylko w mianowniku i wołaczu. Zbiór form odmiany przymiotnika – na przykładzie wyrazu polski – obrazuje poniższa tabelka.


zasady_8

4.1.11.5.2.3 Problem stopniowania

Jeżeli przymiotnik podlega stopniowaniu prostemu (przez dołączenie przyrostka -(ej)szy w stopniu wyższym), zamieszczamy w słowniku pełny wzór odmiany w stopniu wyższym, pod względem układu podobny do tego w stopniu równym. Utworzenie formy stopnia najwyższego wymaga dodania do formy stopnia wyższego przedrostka naj-. Ze względu na bezwyjątkowy charakter tej operacji nie odnotowuje się w hasłach form stopnia najwyższego.

Brak zestawu form stopnia wyższego oznacza, że dany przymiotnik nie stopniuje się w sposób prosty, może się natomiast stopniować opisowo, tzn. formę stopnia wyższego uzyskać można przez dodanie do formy stopnia równego słowa posiłkowego bardziej, stopnia najwyższego – najbardziej. Informacji o możliwości stopniowania opisowego w hasłach nie podajemy.

4.1.11.5.3 Odmiana czasowników

Informacja o odmianie – szerzej: właściwościach fleksyjnych czasownika jest bardzo rozbudowana. Składa się na nią:

  • określenie aspektu czasownika w danym znaczeniu;
  • zbiór form fleksyjnych uporządkowany według kategorii fleksyjnych;
  • wskazanie odpowiednika aspektowego, tzn. czasownika, który z danym czasownikiem o znaczeniu opisywanym w konkretnym podhaśle tworzy parę różniącą się jedynie opozycją „dokonany – niedokonany”.

  • Nie informuje się wprost o przechodniości czasownika, informacja ta możliwa jest do odczytania w zakładce „Składnia”, przez analizę umieszczonego tam schematu składniowego.

4.1.11.5.3.1 Zasób form fleksyjnych czasownika i jego ustrukturyzowanie w haśle

Zasób form czasownika jest bardzo duży, gdyż, jak wiadomo z opracowań gramatycznych, są one zróżnicowane pod względem wartości kategorii czasu (przeszły – teraźniejszy − przyszły), osoby, liczby, rodzaju. Ponadto występują zbiory form trybu rozkazującego i przypuszczającego, w zależności od właściwości aspektowych i składniowych czasownika – imiesłowy (w tym dwa z nich, tzw. przymiotnikowe, mają własną odmianę przez przypadki, liczby i rodzaje). Osobną formą czasownika, zarówno w WSJP PAN, jak i w SGJP włączoną do jego zbioru form, jest gerundium (formy zakończone na - anie, -enie, -cie), które również ma własną odmianę przez przypadki i liczby. Zbiór form uzupełnia ponadto tzw. bezosobnik (formy zakończone na -no lub -to). Nie można też zapominać, że status formy fleksyjnej czasownika ma bezokolicznik, zwykle tożsamy z etykietą leksemu, a więc formą hasłową hasła czasownikowego. Przynależność niektórych wymienionych form do zbioru form fleksyjnych czasownika bywała i nadal jest przedmiotem sporów między językoznawcami. W tym miejscu będziemy jednak od nich abstrahować; przyjmujemy rozwiązania zastosowane w SGJP i do tego źródła odsyłamy czytelników, którzy chcieliby poznać teoretyczne uzasadnienia rozwiązań wprowadzonych przez Z. Saloniego i jego współpracowników.

To bogactwo form czasownika spowodowało, że nie można by ich było umieścić wszystkich w hasłach WSJP PAN po prostu w postaci linearnej – ogromnie by to wydłużyło artykuły hasłowe i uczyniło je trudniejszymi w lekturze. Przyjęto więc rozwiązanie takie, że po otwarciu zakładki „Odmiana” czytelnikowi ukazują się w postaci rozwiniętej kolejno tabele form czasu teraźniejszego, przeszłego i przyszłego, następnie w podobnym układzie formy trybu rozkazującego i warunkowego, następnie bezosobnik i bezokolicznik oraz imiesłowy przysłówkowe (zależnie od aspektu czasownika – współczesny lub uprzedni). W dalszej kolejności występują gerundium oraz imiesłowy przymiotnikowe: czynny (dla czasowników niedokonanych) i bierny (zależnie od cech składniowych) – te jednak są reprezentowane tylko przez formę podstawową. Ilustruje to poniższy ciąg obrazów:


zasady_9


zasady_10

Pełny zaś wzór ich odmiany rozwija się po kliknięciu w strzałkę umieszczoną po prawej stronie formy podstawowej. Ponowne kliknięcie strzałki spowoduje zwinięcie paradygmatu.


zasady_11

Gdy jednak oglądamy hasło w widoku zbiorczym (po wybraniu przycisku „Pokaż wszystko”) widoczny jest od razu cały zasób form.

4.1.11.5.3.2 Informacje o ograniczeniach użycia niektórych form czasownika

Jak to wcześniej napisano, w WSJP PAN podaje się pełne zbiory form poszczególnych leksemów, możliwych do utworzenia wedle danego wzorca odmiany. Frekwencja tekstowa poszczególnych form może być jednak różna, użycie niektórych z nich (np. 1 i 2 os. lp rodzaju nijakiego) może być w ogóle bardzo rzadkie. O tego typu ograniczeniach, obejmujących całe kategorie gramatyczne lub całe grupy czasowników nie informujemy w hasłach.

Informujemy natomiast o ograniczeniach ekstensji tekstowej form konkretnych czasowników Są bowiem takie leksemy czasownikowe, dla których znaczną większość użyć stanowią użycia tylko niektórych ich form, zwłaszcza nieosobowych. Przykładem może być wyeksploatować ‘ użytkując przez dłuższy czas, doprowadzić do całkowitego zużycia’. W tekstach najczęściej pojawiają się formy imiesłowu przymiotnikowego biernego, co zaznaczone jest w postaci: „Zwykle imb” pod paradygmatem. Z kolei czasownik odnowić 4 ‘uzupełnić nowymi elementami braki w jakimś zbiorze’ został opatrzony notą „Zwykle ger”, co oznacza, że formą przeważnie występującą w użyciu jest forma gerundium. Notacje tego typu występują, gdy wskazywana forma obejmuje ponad 50% użyć leksemu, odnotowanych w NKJP.

4.1.11.5.4 Odmiana liczebników

Kategoria liczebników ma w naszym słowniku węższy zakres niż w tradycji nauczania gramatyki, podobnie bowiem jak w SGJP nie włącza się do niej tzw. liczebników porządkowych (pierwszy, drugi, trzeci...), które mają cechy odmiany właściwe przymiotnikom. Zasadnicze więc dwie grupy wyrazów, jakie zostały w tej kategorii ujęte w WSJP PAN, to tzw. tradycyjnie liczebniki główne (jeden, dwa, trzy, ... dziesięć) oraz tzw. liczebniki zbiorowe. Ich wspólną cechą gramatyczną jest to, że się nie odmieniają przez liczbę, wszystkie zaś, oprócz leksemujeden, wymagają od swoich podrzędników w zdaniu wystąpienia w liczbie mnogiej. Odrębną interpretację mają także leksemy tysiąc, milion, miliard, które ze względu na cechy odmiany uznane zostały za rzeczowniki.

4.1.11.5.4.1 Liczebniki główne

Odmiana najbardziej typowych fleksyjnie liczebników (od pięć wzwyż) nie jest zbyt skomplikowana, zróżnicowanie form obejmuje bowiem tylko opozycję rodzaju m1 i pozostałych i dotyczy tylko mianownika i biernika. W narzędniku mamy wariantywność dwóch form, z końcówką - u albo -oma. W paradygmatach liczebników uwzględniono również informację składniową, dotyczącą wymagania przez formę liczebnika od rzeczownika wartości przypadka (dopełniacza) niezgodnej z własną wartością przypadka liczebnika. Gdy tego nie oznaczono, przyłączana jest forma rzeczownika w przypadku zgodnym z przypadkiem liczebnika (por. np. widzę pięć (B.) kobiet (D.) vs. przyglądam się pięciu (C.) kobietom (C.). Forma oznaczona Złoż jest – uwzględnianą w paradygmatach SGJP – formą pierwszego członu złożeń liczebnika z rzeczownikami lub przymiotnikami (por. np. pięciokąt, pięcioczęściowy).


zasady_12


Znacznie bardziej skomplikowana jest odmiana liczebników dwa, trzy, cztery, gdyż pojawiają się tam dodatkowe opozycje ze względu na rodzaj gramatyczny. Ogólnego opisu tych zależności szukać należy we wstępie do SGJP.

4.1.11.5.4.2 Liczebniki zbiorowe

Pod względem statusu liczebników zbiorowych ujęcie zastosowane w WSJP PAN zdecydowanie różni się od tego, które przedstawili twory SGJP. Uznają oni bowiem wyrazy typu pięcioro, sześcioro nie za odrębne leksemy, ale za formy liczebników głównych (pięć, sześć…) ze specyficzną charakterystyką rodzajową. W naszym słowniku, tak jak i w innych wcześniej wydanych publikacjach leksykograficznych, są to osobne hasła. W zakładce „Fleksja” mają one podany swój paradygmat, „wycięty” z odpowiedniej sekcji paradygmatów liczebnikowych w SGJP.

4.1.11.5.5 Przysłówki

Przysłówek, jak wiadomo, zalicza się do nieodmiennych części mowy, jednak także w hasłach przysłówkowych jest zakładka „Odmiana”. Oprócz informacji o części mowy podane są w niej formy stopnia równego i stopnia wyższego, jeśli dany przysłówek stopniuje się w sposób syntetyczny, jak np. w haśle długo:

zasady_13

4.1.11.5.6 Wykaz skrótów do części gramatycznej

PRZYPADKI:

M.

mianownik

D.

dopełniacz

C.

celownik

B.

biernik

N.

narzędnik

Msc.

miejscownik

W.

wołacz

LICZBA:

lp

liczba pojedyncza

lm

liczba mnoga

RODZAJ:

m1

rodzaj męski osobowy

m2

rodzaj męski zwierzęcy

m3

rodzaj męski rzeczowy

ż

rodzaj żeński

n1

rodzaj nijaki pierwszy

n2

rodzaj nijaki drugi

p1

rodzaj przymnogi osobowy

p2

rodzaj przymnogi drugi

p3

rodzaj przymnogi trzeci

IMIESŁOWY:

imb

imiesłów przymiotnikowy bierny

imcz

imiesłów przymiotnikowy czynny

imuprz

imiesłów przysłówkowy uprzedni

imwsp

imiesłów przysłówkowy współczesny

CZAS:

cz. ter.

czas teraźniejszy

cz. przysz.

czas przyszły

cz. przesz.

czas przeszły

ASPEKT:

dk

dokonany

ndk

niedokonany

TRYB:

tr. ozn.

tryb oznajmujący

tr. przyp.

tryb przypuszczający

tr. rozk.

tryb rozkazujący

INNE:

bezok.

bezokolicznik

bezosob

bezosobnik

char

forma charakterystyczna D. lm

depr

forma deprecjatywna

ger

gerundium

ndepr

forma niedeprecjatywna

neut

forma neutralna D. lm

npch

nieprzechodni

os

osoba

pch

przechodni

st.

stopień

4.1.12 Składnia

4.1.12.1 Zakres i źródła informacji składniowej w słowniku

W polu-zakładce „Składnia” są zamieszczone informacje o wymaganiach składniowych opisywanej jednostki leksykalnej, dokładniej – dotyczące tego, jakich innych jednostek ona wymaga, aby konstrukcja, w której skład wchodzi, mogłaby być uznana za pełną. Chodzi tu więc o zjawiska, które w lingwistyce XX-wiecznej nazywane były terminami takimi, jak rekcja, konotacja, czy walencja. Można tę zakładkę znaleźć przede wszystkim w hasłach opisujących czasowniki, bo czasownikom przypisuje się zdolność wyznaczania określonego schematu strukturalnego całego zdania, w którym występują. Własnymi wymaganiami składniowymi odznaczają się również niektóre rzeczowniki, przymiotniki czy przysłówki, również i w hasłach opisujących te jednostki znajdzie się więc informacja składniowa.

W hasłach słownika nie ujmujemy cech składniowych przynależnych całym grupom leksemów, jak np. takiej, że typowy przysłówek wymaga czasownika lub przymiotnika w roli nadrzędnika (np. szybko → biegać, intensywnie → zielony), każdy rzeczownik dopuszcza w roli podrzędnika inny rzeczownik w dopełniaczu (np. dom ojca, samochód Janka, film Andrzeja Wajdy), typowy czasownik zaś – formy mianownikowej rzeczownika, która w nienacechowanym szyku zdania go poprzedza.

Informacja składniowa jest oczywiście podawana odrębnie dla każdego podhasła, gdyż między znaczeniem jednostki a jej cechami syntaktycznymi występuje nierozerwalny związek. W schematach składniowych umieszcza się te podrzędniki jednostki opisywanej, które można uznać za wymagane (konotowane) obligatoryjnie, a także i te uznawane za konotowane fakultatywnie, czyli takie, które mogą być w strukturze zdania z danym wyrazem w pewnych okolicznościach pominięte, ale ich obecność ściśle wynika z cech semantycznych opisywanej jednostki.

Oprócz tego uwzględnia się niektóre inne cechy składniowe opisywanych jednostek:

  • w hasłach przymiotnikowych:
    1. obligatoryjny szyk prepozycyjny lub postpozycyjny wobec nadrzędnego rzeczownika;
    2. występowanie wyłącznie w funkcji atrybutywnej lub wyłącznie predykatywnej;
  • w hasłach przysłówkowych: wskazanie przysłówków występujących tylko w kontekście składniowym czasownika (tzw. przysłówki predykatywne), np. przyjemnie 2.

Źródłem informacji składniowej w WSJP PAN jest przede wszystkim obserwacja poszczególnych jednostek leksykalnych w tekstach NKJP, w pewnym stopniu kompetencja własna redaktorów. Wcześniejsze słowniki składniowe, z których wspomnieć należy przede wszystkim o Słowniku syntaktyczno-generatywnym czasowników polskich, traktujemy pomocniczo.

4.1.12.2 Stosowane konwencje i oznaczenia

Mając na uwadze przede wszystkim wygodę czytelnika, zdecydowaliśmy, że w informacji składniowej w WSJP PAN symbole i skróty ograniczymy do minimum, przy oznaczaniu otwieranych pozycji składniowych posługujemy się:

  • zaimkami, które intuicyjnie można skojarzyć z frazami rzeczownikowymi w odpowiednim przypadku, przymiotnikowymi, przysłówkowymi, np.:

    KOGO, CZEGO – fraza rzeczownikowa w dopełniaczu;

    KOMU, CZEMU – fraza rzeczownikowa w celowniku;

    KOGO, CO – fraza rzeczownikowa w bierniku;

    KIM, CZYM – fraza rzeczownikowa w narzędniku;

    JAKI, CZYJ, KTÓRY – fraza przymiotnikowa;

    JAK – fraza przysłówkowa (frazami przysłówkowymi są również, zgodnie z tradycją, podrzędniki czasowników dopuszczających uzupełnienie grupą przyimkową, ale niewymagające jednego konkretnego przyimka; przeważnie są to frazy zaliczane do okoliczników miejsca, np. mieszkać → w akademiku, na ulicy, za granicą, pod mostem, nad Wisłą , oznaczane zaimkami GDZIE, DOKĄD, SKĄD, KTÓRĘDY, lub czasu, oznaczane zaimkiem KIEDY);

  • wskazaniem konkretnego przyimka z następującymi po nim zaimkami identyfikującymi przypadek rzeczownika, np. na KIM, na CZYM, o KOGO, o CO;
  • wskazaniem typu formy lub konstrukcji składniowej, jaka się ma w danej pozycji pojawić, np. ZDANIE (z bliższą charakterystyką w postaci spójnika otwierającego zdanie podrzędne, np. że ZDANIE, aby ZDANIE), ZDANIE PYTAJNOZALEŻNE BEZOKOLICZNIK, MOWA WPROST (tzw. tradycyjnie mowa niezależna).


Opisywana jednostka występuje w schematach składniowych zawsze w formie identycznej z formą hasłową i jest wyróżniona czerwonym kolorem. Inne oznaczenia stosowane w schematach składniowych są następujące:


__________

miejsce dla nadrzędnika danego wyrazu w schemacie składniowym

( )

zapis w nawiasie oznacza frazę fakultatywną

+

następstwo elementów w schemacie

|

wymienność elementów (grup składniowych) w danej pozycji

Rz

rzeczownik – stosowane:

w hasłach czasownikowych przy charakterystyce podmiotu, z dodatkową informacją w indeksie dolnym, np. Rz osobowy, Rz żywotny)

w hasłach przymiotnikowych dla zaznaczenia, że przymiotnik występuje tylko w funkcji atrybutywnej, por. np. rzeczywisty 2 i 3.

Rzpl

forma liczby mnogiej rzeczownika

oznacza obligatoryjne niewypełnienie pozycji; przede wszystkim dotyczy pozycji podmiotu przy czasownikach takich jak mdlić

4.1.13 Informacja normatywna

Wielki słownik języka polskiego PAN, jak zaznaczono już wcześniej, nie jest słownikiem normatywnym w takim sensie, w jakim się tego określenia używa w analizach językoznawczych. Ma on na celu przede wszystkim zanotowanie i opisanie tego, jak się języka polskiego rzeczywiście używa. Są więc w poszczególnych hasłach uwzględnione te zjawiska językowe, które znalazły wystarczająco liczne poświadczenia w tekstach, nawet jeżeli niektóre z nich uzyskały ocenę negatywną w dostępnych i mających moc obowiązującą źródłach poprawnościowych.

Nie oznacza to jednak, iżby WSJP PAN był zbiorem językowych dziwactw i wykolejeń, jakby mógł ktoś sądzić. Znakomita większość tekstów zawartych w NKJP i innych korpusach pisanych jest polszczyzną w miarę poprawną, jak zaznaczono wcześniej, redaktorzy mają obowiązek pomijać cytaty zawierające ewidentne błędy czy wykolejenia językowe. Chodzi więc tu raczej o takie zjawiska, które mimo że upowszechnione są od dawna, nie zyskały aprobaty autorów Wielkiego słownika poprawnej polszczyzny PWN , który jest uznawany za podstawowe źródło tzw. skodyfikowanej normy językowej w polszczyźnie.

Zespół WSJP PAN przyjął założenie, że kontrowersyjne pod względem poprawnościowym zjawiska językowe będzie się odnotowywać i opisywać, o wątpliwościach poprawnościowych zaś będzie się informować na dwa sposoby:

  1. w postaci komentarzy zamieszczanych w osobnym polu-zakładce „Informacja normatywna”;
  2. bezpośrednio w odpowiednich miejscach artykułu hasłowego.

Ogólnie przyjęta zasada jest taka, że redaktorzy WSJP PAN nie dokonują własnych ocen dopuszczalności poszczególnych form i użyć, ale tylko przedstawiają rozstrzygnięcia zamieszczone w WSPP PWN, a w szczegółowych wypadkach również w WSO PWN z roku 2016 i w uchwałach Rady Języka Polskiego przy Prezydium PAN. Nie uwzględnia się indywidualnych opinii publikowanych np. w poradniach językowych czy na stronach internetowych prowadzonych przez językoznawców zajmujących się poprawnością.

4.1.13.1 Zakładka „Informacja normatywna”

Powtarza się tutaj rozstrzygnięcia zawarte w WSPP, który jest obecnie najnowszym źródłem o charakterze normatywnym. Odnotowuje się jednak tylko sytuacje, kiedy w słowniku tym dane zjawisko językowe jest oznaczone jednym z poniższych kwalifikatorów (czy quasi-kwalifikatorów):

nie:

błędne w zn.:

błędnie używane w zn.:

niepoprawnie:

niepoprawne w połączeniu:

Nie odnotowujemy natomiast komentarzy poprawnościowych wprowadzanych określeniami: lepiej, częściej, nadużywane, gdyż naszym zdaniem nie mają one charakteru obowiązującego, a są jedynie subiektywnymi wskazówkami kierowanymi przez autorów słownika do użytkowników polszczyzny.


Uwagi o niepoprawności dotyczą przeważnie zjawisk odnotowanych w polu-zakładce „Połączenia”, np: w haśle spódnica zanotowano kolokację założyć spódnicę. Ponieważ WSPP uznaje za niepoprawne wszystkie użycia czasownika założyć z nazwami ubrań, w polu-zakładce „Informacja normatywna” WSJP PAN umieszczono adnotację:

Uważane za niepoprawne: założyć spódnicę.


Niepoprawność może, oczywiście, odnosić się do całego wyodrębnionego znaczenia, jak chyba w najczęściej cytowanym przykładzie tego typu: ubrać 2 ‘włożyć na siebie’. W polu-zakładce „Informacja normatywna” napisano zatem:

W tym znaczeniu uznawane za błędne.

4.1.13.2 Informacja normatywna w innych miejscach artykułu hasłowego

Ta postać informacji normatywnej została wprowadzona do słownika z początkiem roku 2017 pod wpływem sygnałów płynących od czytelników (wykonywane jest jej uzupełnianie w hasłach opracowanych wcześniej), i polega na oznaczaniu uznawanych za niepoprawne znaczeń, form fleksyjnych, połączeń i schematów składniowych:

a) kwalifikatorem kwestion.

b) znakowaniem w polach tekstowych.

Kwalifikator normatywny kwestion. występuje:

  • w podhasłach opisujących znaczenia kwalifikowane jako niepoprawne, poprzedzając definicję, por. np.
  • ubrać 2 ‘włożyć na siebie’

  • przy wariantach jednostek jednowyrazowych i frazeologizmów, np.
  • podpatrzyćkwestion. podpatrzeć

    ktoś nie zasypia gruszek w popiele - kwestion. ktoś nie zasypuje gruszek w popiele

  • w paradygmatach odmiany przy formach fleksyjnych, uznanych za niepoprawne, np.
  • koc – D. lm koców, kwestion. kocy.

Znakowanie polega na tym, że formy kwestionowane poprzedzone są wykrzyknikiem i pytajnikiem, por. np. w haśle spódnica 1:


zasady_14


Zdecydowano ponadto, że informacja eksplicytna będzie towarzyszyć implicytnej, tak więc w przykładowo w haśle spódnica będzie zarówno oznaczenie w polu Połączenia, jak i komentarz w zakładce „Informacja normatywna”.

4.1.14 Noty o użyciu

W polu-zakładce „Noty o użyciu” są zamieszczone różnorodne informacje dotyczące opisywanej jednostki, takie, które nie mieszczą się w zakresie informacji standardowo umieszczanych w hasłach opisujących określony typ jednostki języka. Mogą to być na przykład:

  • informacje o wymowie niehasłowych form leksemów (jeżeli są potrzebne), np. w haśle romantyzm:
  • Ms. lp wymawiane: [romantyźmie] a. [romantyzmie];

  • informacje pragmatyczne, które nie znajdują się w definicji ani w kwalifikatorach, np... baran
  • Używane jako wyzwisko;

  • informacje o użyciach rzeczownikowych przymiotników, które nie są odnotowywane w odrębnych hasłach, np. w podhaśle chory 1:
  • Używane często w znaczeniu: ‘człowiek chory’;

  • informacje o innych „domyślnych” zmianach zakresu znaczeniowego leksemów, jak np. w haśle samochód:
  • Wyraz często bywa używany w odniesieniu tylko do samochodu osobowego,
    zwłaszcza w opozycji do środków komunikacji zbiorowej;

  • informacje o możliwości zapisu wyrażenia hasłowego wielką literą (chodzi o tzw. dopuszczalne użycie ze względów uczuciowych) i o inne możliwości wariantywnego zapisu, np. w haśle ojczyzna:
  • Zapisywane również wielką literą;

  • informacje o częstym użyciu wyrazu jako składnika nazw własnych (np. geograficznych, nazw firm), np. w haśle rondo:
  • Używane w nazwach własnych (np. Rondo Kocmyrzowskie, rondo Waszyngtona). Zgodnie z zasadami polskiej pisowni powinno się w takich połączeniach pisać wyraz rondo małą literą;


Wpisy w polu-zakładce „Noty o użyciu” mają tematykę, charakter i formę zróżnicowaną w zależności od specyfiki konkretnego hasła; informacje powyższe więc należy traktować tylko jako przykłady.

4.1.15 Odesłania do haseł typu NIECIĄGŁE

Jak już wcześniej zaznaczono, w WSJP PAN związki frazeologiczne oraz przysłowia są opisywane w samodzielnych hasłach o pełnej strukturze. W hasłach opisujących wyrazy będące składnikami tych frazeologizmów lub przysłów znajdują się jedynie aktywne odsyłacze do odpowiednich haseł typu NIECIĄGŁE. Odsyłacze te są widoczne:

  • w widoku ustrukturyzowanym – w postaci przycisków: „Frazeologizmy” i „Przysłowia” znajdujących się w dolnej części ekranu początkowego hasła. Wciśnięcie danego przycisku powoduje wyświetlenie się w dolnej części ekranu wszystkich frazeologizmów lub wszystkich przysłów powiązanych z danym hasłem.
  • w widoku „Pokaż wszystko” – na końcu hasła wyświetla się najpierw lista frazeologizmów, a następnie lista przysłów.


Listy te mają charakter odsyłaczy interaktywnych, po kliknięciu więc w konkretny napis użytkownik zostaje przeniesiony do odpowiedniego hasła.

Warto zauważyć, że w WSJP PAN odstąpiono również od typowej w dawniejszych słownikach papierowych praktyki przypisywania frazeologizmów do konkretnych znaczeń wyrazu hasłowego. Jest to wynik postawy metodologicznej autorów koncepcji WSJP PAN, którzy skłaniają się raczej w stronę tezy, iż na płaszczyźnie synchronicznej frazeologizmy nie są motywowane, a tylko zawierają w swoim składzie elementy tożsame graficznie z pewnymi pojedynczymi wyrazami (por. np. Grochowski 1982), niż do opinii przeciwnej, zakładającej powszechność motywacji jednostek frazeologicznych przez określone elementy semantyki pojedynczych leksemów. Za tą decyzją przemawiają też względy praktyczne: przypisanie wszystkich frazeologizmów do konkretnych znaczeń ich składników wymagałoby przeprowadzenia dogłębnych studiów nad motywacją frazeologiczną, co przekracza zakres misji leksykografa.

Pewnego objaśnienia może też wymagać układ odsyłaczy na liście frazeologizmów (analogicznie – przysłów). Oto fragment listy frazeologizmów w haśle łeb:


FRAZEOLOGIZMY:

coś bierze w łeb
coś przyszło do głowy komuś
coś przyszło do łba komuś
coś strzeliło do głowy komuś
coś strzeliło do łba komuś
coś uderzyło do głowy komuś
coś uderzyło do łba komuś
coś wzięło w łeb
głowa pęka komuś
łeb pęka komuś
kocie łby
ktoś bierze się za łby
ktoś wodzi się za łby
ktoś bierze za mordę kogoś/coś
ktoś bierze za łeb kogoś/coś
ktoś trzyma za łeb kogoś/coś
ktoś ciosa kołki na głowie komuś
ktoś ciosa kołki na łbie komuś
ktoś dostaje po łapach
ktoś dostaje po łbie
ktoś dostał po łapach
ktoś dostał po łbie
ktoś ma głowę
ktoś ma łeb na karku
ktoś ma łeb nie od parady
ktoś ma łeb
ktoś ma kiełbie we łbie

[…]


Jak łatwo zauważyć, występują tu napisy antykwą (drukiem prostym) oraz – z niewielkim wcięciem od lewej – napisy kursywą. Te pierwsze informują, że dany obiekt jest wariantem głównym (hasłowym) frazeologizmu, drugie zaś, że jest jego wariantem pobocznym, niehasłowym (o zasadach hasłowania i opisu frazeologizmów por. niżej). Kliknięcie jednak w którykolwiek napis przenosi użytkownika do właściwego hasła, przykładowo kliknięcie w łeb pęka komuś przenosi do hasłagłowa pęka komuś, gdzie jest także ujęty wariant łeb pęka komuś. W odsyłaczach kolorem czerwonym jest wyróżniona forma hasła, w którym aktualnie się znajdujemy (a więc w tym wypadku hasła łeb).


Frazeologizmy i przysłowia można oczywiście wyszukiwać w słowniku także bezpośrednio, wpisując wyraz będący ich składnikiem w okienko wyszukiwarki.

4.2 Hasła typu NIECIĄGŁE (opisujące frazeologizmy i przysłowia)

4.2.1 Miejsce frazeologizmów i przysłów w makrostrukturze słownika

W Wielkim słowniku języka polskiego PAN frazeologizmy i przysłowia opisywane są w samodzielnych artykułach hasłowych. Czytelnik może je wyszukiwać na dwa sposoby:

A) wpisując dowolny ich człon w okienko wyszukiwania;

B) wybierając przycisk „Frazeologizmy” lub „Przysłowia”, widoczny na ekranie hasła w dolnej części początkowego ekranu hasła.

W wypadku A) wyświetlone zostają wszystkie hasła, które mają dany człon w swojej formie hasłowej (wyszukiwanie uwzględnia również formy fleksyjne), w wypadku zaś B) – te, które zostały przez redaktora danego hasła wskazane jako frazeologizmy lub przysłowia związane z danym hasłem. Wybranie (kliknięcie) poszczególnych form hasłowych powoduje wyświetlenie się całego hasła.

4.2.2 Zasady opisu frazeologizmów

4.2.2.1 Rozumienie pojęcia frazeologizmu (związku frazeologicznego) w WSJP PAN

Opracowując koncepcję WSJP PAN, przyjęto, że za frazeologizm uznawać się będzie te ciągi, które spełniają definicję jednostki leksykalnej zaproponowaną przez M. Grochowskiego:


Jednostka leksykalna to ciąg elementów diakrytycznych mający znaczenie globalne, czyli ciąg niepodzielny semantycznie na takie podciągi znaczące, które byłyby elementami klas substytucyjnych niezamkniętych ( Grochowski 1982: 28),


przy czym przez ciąg elementów diakrytycznych rozumie się dowolny układ liter (w języku pisanym); przez znaczenie globalne – znaczenie owego ciągu jako całości, nie jego poszczególnych składników. Klasa substytucyjna to klasa, której elementy podlegają operacji wzajemnego zastępowania. Klasa zamknięta to zbiór elementów, którym nie da się przypisać żadnej charakterystyki ogólnej i można tylko je wyliczyć. Klasa niezamknięta to taki zbiór, którego elementy można scharakteryzować przy użyciu jakiegoś ogólniejszego określenia.

Śledząc tok dowodzenia autora definicji, pokażemy, w jaki sposób pozwala ona odróżnić nieciągłe jednostki leksykalne od struktur składniowych. Jeśli zanalizujemy ciąg mały chłopiec, stwierdzimy, że zawiera dwa elementy znaczące, które reprezentują klasy niezamknięte: klasę przymiotników nazywających cechę (mały) oraz klasę rzeczowników nazywających obiekt osobowy (chłopiec). Jednocześnie w ramach tych klas możliwa jest praktycznie nieograniczona substytucja (por.mały, wysoki, niski, gruby… orazchłopiec, dzieciak, nastolatek, mężczyzna…). Analizowany ciąg nie spełnia zatem warunków definicji jednostki leksykalnej.

Zupełnie odwrotną sytuację mamy w przypadku ciągu przyrodni brat. Jeśli podzielić go na dwa segmenty: przyrodni i brat, okaże się, że segment pierwszy należy do klasy jednoelementowej bez charakterystyki ogólnej, niezależnej od wyrazu brat. Możliwości substytucji rzeczownika obejmują tylko dwa elementy, por. przyrodni brat, przyrodnia siostra, przyrodnie rodzeństwo.

Z kolei próba delimitacji zdania: Janek robi w balona Piotra prowadzi do następujących wniosków:

niewątpliwie ciągi Janek i Piotra są elementami klas substytucyjnych niezamkniętych (ich ogólna charakterystyka to: rzeczownik osobowy). Wyrazy te możemy bez przeszkód zastępować innymi należącymi do tej samej kategorii, por.:

Janek

Marysia

Jurek

Kowalski

Nowak

Uczeń

robi w balona

Piotra

Tomka

Marysię

Nowaka

ludzi

nauczyciela

Wystarcza to do konstatacji, że wyrazy te reprezentują odrębne jednostki leksykalne.

Kontrowersyjny pozostaje status ciągu robi w balona. Próba jego segmentacji pokazuje, że istnieją tu pewne możliwości, por.:

robi

w balona

w konia

w jajo

w bambuko

Lista dopuszczalnych uzupełnień wydaje się jednak skończona; ponadto nie jest możliwe przypisanie wyrażeniom z prawej kolumny żadnej charakterystyki ogólnej. Mamy zatem do czynienia z klasą zamkniętą, a więc ciąg robi w balona reprezentuje pojedynczą jednostkę leksykalną.

4.2.2.2 Problem granicy związków frazeologicznych

Zaproponowany wyżej test teoretyczny wymagał pewnego uzupełnienia, aby go zastosować w praktyce. Napotkawszy w materiale korpusowym powtarzalne ciągi wyrazowe, tworzące całość semantyczną, sprawdzano, czy któryś z elementów tego ciągu nie jest wymienny. Jeśli tak, należało ustalić, czy elementy wymienne tworzą klasę otwartą w rozumieniu definicji M. Grochowskiego, czy klasę zamkniętą. W pierwszym wypadku analizowany ciąg oczywiście nie zyskuje statusu jednostki leksykalnej i w WSJP PAN może ewentualnie zostać zanotowany w polu-zakładce „Połączenia”. Jednakże z podobną sytuacją możemy mieć do czynienia, gdy element podlegający substytucji tworzy klasę zamkniętą, a mimo to nie uznajemy go za integralną część jednostki, ale za jej kolokację. Taką procedurę stosowano w sytuacjach, gdy pozostały po «odcięciu» elementu wymiennego ciąg da się sensownie zdefiniować. Wówczas przyjmowano, że hasłem jest ten ciąg, a segmenty wymienne stanowią jego kolokacje. Jeśli nie – hasłami są całe ciągi (tzn. z uwzględnieniem elementów wymiennych). Porównajmy dla przykładu dwa ciągi wyrazowe różnego typu, tworzące całostki znaczeniowe. Analiza ciągówchwycić byka za rogi; złapać byka za rogi; wziąć byka za rogi dowodzi, że:

a) segmenty wymienne tworzą klasę zamkniętą,

b) ciągi te w całości, tj. razem z elementami czasownikowymi, tworzą jednostki leksykalne, gdyż nie da się sensownie zdefiniować połączenia: * byka za rogi.

Natomiast w przypadku połączeń: film płaszcza i szpady, kinopłaszcza i szpady, powieść płaszcza i szpady, romans płaszcza i szpady, pomimo że segmenty «film, kino, powieść, romans» wydają się tworzyć klasę zamkniętą, to jednak na tyle liczną, iż warto się zastanowić, czy wynika to z ich faktycznej ograniczonej łączliwości, czy też być może jest podyktowane sensem tkwiącym w ciągu płaszcza i szpady. Racjonalniej jest w takim wypadku przyznać wymienionym elementom status typowych połączeń związku frazeologicznegopłaszcza i szpady, który łatwo poddaje się zdefiniowaniu: ‘opowiadający o romantycznych przygodach bohatera-rycerza, którego rekwizytami są płaszcz i szpada’. Ponadto zbiór rzeczowników, do których może odnosić się ciąg płaszcza i szpady, może być przez mówiących rozszerzany o inne nowe elementy mieszczące się w ogólnej charakterystyce semantycznej klasy rzeczowników nazywających utwory przekazujące jakąś treść, np. nie tylko film, powieść, romans, ale też książka, gatunek, utwór (innowacyjne połączenia z tymi rzeczownikami poświadcza NKJP). To zaś mogłoby być argumentem na rzecz uznania tego zbioru rzeczowników za klasę otwartą.

4.2.2.3 Rola wiedzy językowej i pozajęzykowej w ustalaniu zasobu frazeologizmów kwalifikujących się do opisu w słowniku

Wielki słownik języka polskiego PAN jest słownikiem językowym w sensie, jaki temu określeniu przypisuje się dość powszechnie w polskiej lingwistyce ostatnich dekad: przekazywać ma wiedzę o wyrażeniach językowych, nie o ich desygnatach (obiektach im odpowiadających w rzeczywistości), a informacje te mają dotyczyć zasadniczo użycia tych wyrażeń w języku polskim, nie zaś przekazywaniu specjalistycznej wiedzy z różnych dziedzin nauki. Nie jest zatem słownikiem encyklopedycznym. Widać to na przykład w zastosowanych w WSJP PAN definicjach, ale można znaleźć odzwierciedlenie tej tendencji również w jego komponencie frazeologicznym.

Istnieje na przykład we współczesnej polszczyźnie szereg połączeń takich jak: plan Balcerowicza, plan Marshalla, plan Hausera, plan Rapackiego, plan Gomułki; lista Wildsteina, lista Schindlera, lista Macierewicza; wojna siedmiodniowa, wojna trzydziestoletnia, wojna stuletnia;powstanie listopadowe, powstanie styczniowe, powstanie warszawskie, powstanie wielkopolskie;wydarzenia marcowe, wydarzenia czerwcowe, wydarzenia grudniowe itp., którym można przypisać znaczenie globalne jedynie na podstawie znajomości wydarzeń historycznych, kulturalnych czy ekonomicznych, i do tej wiedzy musiałyby się odwoływać próby definiowania powyższych połączeń. Tzw. zwykły użytkownik języka nie interpretuje owych połączeń inaczej niż jako: ‘plan (jakiegoś) Marshalla/Hausnera/Rapackiego/Balcerowicza/Gomułki’. Co więcej, nawet przy odwołaniu się do wiedzy z zakresu historii, ekonomii, politologii itp. nie jest możliwe zwięzłe, ale pozbawione uproszczeń objaśnienie, czym były te „plany”. Jest to domeną innych nauk, nie językoznawstwa, i w opracowaniach z zakresu tych nauk czytelnik powinien szukać odpowiednich informacji.

Połączenia oparte na takich schematach mogą być uznane za pojedyncze jednostki leksykalne, jeśli stwierdzimy, że nastąpił proces leksykalizacji, jak np. w odniesieniu do jednostki gest Kozakiewicza ‘obraźliwy gest, który polega na zgięciu jednej ręki w łokciu i skrzyżowaniu jej z drugą’. Świadectwem leksykalizacji jest tu fakt, że jednostka ta pojawia się w kontekstach odnoszących się nie do konkretnego zachowania Kozakiewicza w czasie olimpiady w Moskwie, ale do każdego podobnego zachowania, z jakim mówiący może się spotkać.

W innych wypadkach konstrukcje te są notowane w polu-zakładce „Połączenia” i traktowane jako produkt łączliwości leksykalnej wyrazów plan, lista, wojna, powstanie, wydarzenia i in.

4.2.2.4 Forma hasłowa (podstawowa) frazeologizmu i jego warianty

4.2.2.4.1 Postać hasłowa

Postać hasłowa frazeologizmów tylko w jednym wypadku odbiega od tradycyjnie spotykanej w słownikach języka polskiego; jednostki mianowicie o postaci frazy czasownikowej (tzw. tradycyjnie zwroty frazeologiczne) są rejestrowane z etykietą hasła w postaci trzecioosobowej, z zaznaczonymi miejscami walencyjnymi, markowanymi przez zaimki ktoś, coś w odpowiednim przypadku, por. np. ktoś zbija kogoś z pantałyku, ktoś kopie dołki pod kimś, ktoś robi interes na kimś/czymś itd. Wyjątkiem jest sytuacja, gdy dany frazeologizm o postaci frazy czasownikowej występuje zasadniczo tylko w jednej konkretnej formie, innej niż forma trzecioosobowa, wówczas, rzecz jasna, ta jedyna forma jest formą hasłową, np. stawiam dolary przeciwko orzechom.

4.2.2.4.2 Warianty frazeologizmu i ich opis w słowniku

Wariancją we frazeologii nazywamy taką wymianę jednego ze składników jednostki nieciągłej na inny składnik, która nie pociąga za sobą zmiany znaczenia. Zjawisko to we współczesnej polszczyźnie ma ogromny zasięg; gdy sięgniemy do źródeł korpusowych, spotkamy zmienione postaci nawet – mogłoby się zdawać – najbardziej ustalonych frazeologizmów, np. ktoś zbija kogoś z pantałyku ma swoje postaci wariantywne takie jak ktoś wybija kogoś z pantałyku, ktoś wytrąca kogoś z pantałyku. To, oczywiście, wypadek skrajny i trudno by było takie jednostkowe wykolejenia w słowniku uwzględniać. Ale np. frazeologizm twardy orzech do zgryzienia w pełnym NKJP występuje 713 razy, jego zaś postaci wariantywne:trudny orzech do zgryzienia – 392 razy,ciężki orzech do zgryzienia – 285, nie lada orzech do zgryzienia – 130 (przy czym dwa ostatnie są w WSPP uznane za niedopuszczalne). Poświadczenia wszystkich wariantów obejmują m.in. teksty prasowe, nie można więc raczej powiedzieć, że modyfikacje te bez wyjątku są wynikiem niestaranności czy niekompetencji językowej mówiących (piszących). Właśnie dlatego w WSJP PAN postanowiliśmy zarejestrować jak najwięcej wariantów frazeologizmów, które mają stosunkowo dużą liczbę poświadczeń korpusowych.

W związku z tym zdecydowaliśmy się w jednym artykule hasłowym umieszczać ciągi o tym samym znaczeniu, ale różniące się poszczególnymi segmentami. Formą hasłową w takim wypadku jest wariant główny frazeologizmu, czyli ten, który:

  • jest wariantem najbardziej stylistycznie neutralnym, np. formą hasłową jest ktoś udaje wariata, a ktoś udaje głupa rejestrujemy jako wariant, ponieważ jest to jednostka wyraźnie nacechowana stylistycznie, z mocną uczuciową ekspresją, w przeciwieństwie do ktoś udaje wariata, wariantu najbardziej stylistycznie neutralnego;
  • ma najwięcej poświadczeń w danych korpusowych;
  • jest wariantem niekwestionowanym w WSPP co do poprawności;
  • jest wariantem na tyle pełnym co do swego składu, że pozwala użytkownikowi uchwycić ewentualną motywację znaczenia metaforycznego danego frazeologizmu.
  • Natomiast do pozostałych wariantów danej jednostki frazeologicznej zaliczamy:

  • warianty fleksyjne, różniące się formą fleksyjną danego segmentu/segmentów, przy zachowaniu tożsamości znaczeniowej całego danego ciągu, np.: bez zmrużenia oka i wariantybez zmrużenia oczu (zmiana formy liczby), bez mrugnięcia okiem (zmiana formy trzeciego segmentu, związana z wymianą leksykalną segmentu mrużenie na segment mrugnięcie);
  • warianty słowotwórcze, np. za kratami i za kratkami ‘w więzieniu’, ktoś przypiął komuś łatkę i ktoś przypiął komuś łatę;
  • warianty składniowe będące wynikiem przekształceń typu: ktoś miota błyskawice z oczu i czyjeś oczy miotają błyskawice;
  • warianty leksykalne, powstałe w wyniku wymiany danego segmentu (segmentów) na inny (inne), najczęściej jakiś bliskoznaczny.


Uznajemy, że dane ciągi są wariantami leksykalnymi jednego i tego samego frazeologizmu, jeśli – przy zachowaniu tożsamości znaczenia – mają co najmniej jeden segment wspólny w ramach całej danej rodziny frazeologicznej (segment będący wyrazem semantycznie pełnoznacznym). Innymi słowy: jeżeli mamy frazeologizm składający się z dwóch segmentów A i B oraz jego wariant: A i B1, a ten wariant także podlega wymianie, np. na C B 1, to i tak traktujemy wszystkie w danej rodzinie tą drogą derywowane frazeologizmy jako warianty. Mamy zatem jakby „wariantywność dwustopniową”, swoiste warianty wariantów. Spróbujmy proces ten prześledzić na haśle mającym stosunkowo bogatą wariantywność. Hasłoktoś miele językiem ma warianty bezpośrednie: ktoś miele jęzorem, ktoś miele ozorem. Te z kolei podlegają dalszej substytucji, gdzie wymianie podlega segment czasownikowy miele chlapie, trzepie, klepie, kłapie, paple, międli, pytluje. W wyniku procesu derywacyjnego otrzymujemy więc: ciąg główny (główkę hasła): ktoś miele językiem oraz jego 13 wariantów (choć możliwości jest tu znacznie więcej, ale chodzi o wyłącznie o warianty poświadczone):ktoś chlapie językiem, ktoś trzepie językiem, ktoś chlapie jęzorem, ktoś kłapie jęzorem,ktoś miele jęzorem, ktoś trzepie jęzorem,ktoś paple jęzorem, ktoś międli jęzorem,ktoś chlapie ozorem, ktoś kłapie ozorem,ktoś klepie ozorem, ktoś miele ozorem, ktoś pytluje językiem. Podobnie np. w przypadku ciągów: terapia szokowa – terapia wstrząsowa – kuracja wstrząsowa – kuracja szokowa.

Warianty danego frazeologizmu wyświetlają się bezpośrednio pod formą hasłową (w kolejności alfabetycznej z uwzględnieniem ewentualnych kwalifikatorów), a ponadto są zamieszczone również w odpowiednim polu-zakładce w haśle, por.:

zasady_15

Przy takim uporządkowaniu materiału zakłada się, że opis w haśle zawierającym warianty obejmuje je wszystkie, w szczególności jest to odzwierciedlone w cytatach, które obejmują poświadczenia wszystkich wariantów; warianty przy formie hasłowej mogą być opatrzone kwalifikatorami, a w polach-zakładkach „Informacja normatywna” i „Noty o użyciu” mogą pojawić się adnotacje dotyczące poszczególnych wariantów zarejestrowanych w haśle.

System opracowania słownika umożliwia czytelnikowi znalezienie odpowiedniego artykułu hasłowego, nawet gdy wpisze w okienko wyszukiwarki wyraz będący członem frazeologizmu w jego postaci wariantywnej pobocznej, a nie hasłowej (np. w odniesieniu do powyższego przykładu – wyraz kuracja). Jest także możliwość przejścia do odpowiedniego hasła frazeologicznego od hasła, które jest członem tylko frazeologizmu w postaci wariantywnej, a nie podstawowej, tzn. np. od hasła kuracja .

4.2.2.4.3 Wariantywność a synonimia związków frazeologicznych

Oprócz frazeologizmów wariantywnych istnieją również jednostki pozostające wobec siebie w stosunku synonimii (i oczywiście także w innych relacjach semantycznych, jakie w WSJP PAN odnotowujemy). Do synonimów będących jednostkami nieciągłymi zaliczamy tylko te ciągi, które mają identyczne znaczenie, ale żadnego wspólnego (bądź bliskoznacznego) znaczącego elementu leksykalnego, bowiem te – jak to zostało powiedziane – w WSJP PAN są uznawane za warianty. W związku z tym np. synonimami są: z zamkniętymi oczami i zpalcem w nosie; ktoś zrobił kogoś w konia i ktoś wpuścił kogoś w maliny, ale już np. ciąg ktoś zrobił kogoś na szaro nie jest tu synonimem, ale wariantem w haśle ktoś zrobił kogoś w konia. Synonimy są opisywane w osobnych artykułach hasłowych.

4.2.2.4.4 Zakres informacji w artykułach hasłowych opisujących frazeologizmy i ich struktura

Mikrostruktura artykułu hasłowego opisującego frazeologizm jest podobna do tej w hasłach opisujących pojedyncze wyrazy, zasady wypełniania niektórych pól-zakładek są jednak dostosowane do specyfiki opisywanego materiału.

W haśle takim można znaleźć następujące elementy:

A) Forma hasłowa (por. wyżej).

B) Warianty (por. wyżej ).

C) Pochodzenie – na pochodzenie frazeologizmu z języka obcego wskazuje się tylko wtedy, gdy jest ono dobrze udokumentowane, a frazeologizm jest ewidentną pożyczką lub cytatem z tego języka; dotyczy to przede wszystkim nowych anglicyzmów typu akt mowy, białe kołnierzyki, niebieski ekran śmierci, sex appeal. W polu-zakładce „Pochodzenie” podaje się także bardziej rozbudowane informacje dotyczące motywacji frazeologizmów, czy też ich pierwszego użycia w wypadku tzw. skrzydlatych słów, czyli wyrażeń, którym można przypisać autorstwo, pierwotnie użytych w określonej sytuacji przez konkretną osobę (przeważnie pisarza w utworze literackim, dziennikarza, polityka itd.), a potem upowszechnionych i funkcjonujących w oderwaniu od pierwotnego kontekstu, np.:

kolos na glinianych nogach: Pierwsze użycie przypisywane Denisowi Diderotowi, w odniesieniu do Rosji 2. połowy XVIII wieku.

pożyteczny idiota: ros. pol'eznyj idiot; Autorstwo przypisywane Włodzimierzowi Leninowi, który miał tak nazwać dziennikarzy z krajów zachodnich, piszących entuzjastycznie o osiągnięciach państwa bolszewickiego.

globalna wioska: ang. global village; Wprowadzone przez Marshalla McLuhana w 1962 roku, jako termin naukowy.

D) Definicja (ew. kwalifikatory) – por. wskazówki dla typu ZWYKŁE.

E) Relacje semantyczne – należy tu wspomnieć, że jako synonimy, antonimy itd. dla frazeologizmów podawane są również jednostki jednowyrazowe, jeśli tylko spełniają warunki nakładane na konkretną relację. Zapis jednostki jest zgodny z odpowiadającą jej formą hasłową. Tak więc wśród synonimów jednostkiktoś kopnął w kalendarz znajdzie się zarówno ktoś odwalił kitę, jak i umrzeć.

F) Kwalifikacja tematyczna – zgodnie z zasadami przyjętymi dla wszystkich haseł w słowniku.

G) Połączenia – pogrupowane według struktur składniowych, jakie reprezentują. W wypadku haseł mających więcej wariantów notuje się tylko połączenia z wariantem głównym, wychodzimy bowiem z założenia, że łączliwość z danym wyrazem obejmuje wszystkie warianty frazeologizmu, a nieobecność konkretnego połączenia w korpusie może być dziełem przypadku.

H) Cytaty – ten segment hasła może być bardziej rozbudowany w wypadku frazeologizmów mających wiele wariantów, przyjęto bowiem zasadę, aby każdy zanotowany wariant zilustrować przynajmniej jednym autentycznym cytatem. W wypadku więc haseł o większej wariantywności liczba cytatów może znacznie przekroczyć pięć.

J) Odmiana – w polu tym występują chyba największe różnice w stosunku do haseł podstawowego typu. Nie ma bowiem gotowych paradygmatów, informację podaje się w sposób opisowy. Składa się ona z dwóch segmentów:

  • typ frazy – informacja zamieszczona w tym miejscu jest swego rodzaju odpowiednikiem informacji o części mowy dla pojedynczych wyrazów. Mówi ona, jaki typ frazy reprezentuje, a co za tym idzie, jaką pełni funkcję w strukturze składniowej wypowiedzi opisywana jednostka. Mogą się tu pojawić następujące wartości:
    • fraza zdaniowa,
    • fraza czasownikowa,
    • fraza rzeczownikowa,
    • fraza przymiotnikowa,
    • fraza przysłówkowa,
    • fraza liczebnikowa,
    • fraza wykrzyknikowa.

    Kryterium zaliczenia obiektu do określonego typu frazy jest funkcja składniowa, nie zaś charakter formalny nadrzędnika danego frazeologizmu, tak więc np. frazami przysłówkowymi będą: gołymi rękami, w drodze wyjątku, z pocałowaniem ręki, gdyż w strukturze zdania pełnią one funkcję typową dla przysłówka – funkcję podrzędnika czasownika.

  • szczegółowa informacja fleksyjna zależna od typu frazy i przedstawia się następująco:
  • dla fraz czasownikowych : odpowiednik aspektowy (cecha ta dotyczy całego frazeologizmu, a nie jego składnika werbalnego), informacja o aspekcie, o przechodniości/nieprzechodniości, wskazanie tych składników frazeologizmu, które podlegają odmianie. Przykłady:

    coś spada na czyjeś barki: typ frazy: fraza czasownikowa ndk, npch; odmienny: spadać;

    odpowiednik aspektowy: coś spadło na czyjeś barki

     

    ktoś przyprawia komuś gębę : typ frazy: fraza czasownikowa ndk, npch, odmienny: przyprawiać

    odpowiednik aspektowy: ktoś przyprawił komuś gębę

    dla fraz rzeczownikowych : rodzaj gramatyczny (ustalony dla wyrażenia jako całości i w sposób zgodny z klasyfikacją w SGJP) i wskazanie elementów odmiennych, np.:

    atrament sympatyczny: typ frazy: fraza rzeczownikowa

    m3, odmienny: atrament, sympatyczny;

     

    bracia mniejsi: typ frazy: fraza rzeczownikowa

    p1, odmienny: bracia, mniejsi;

     

    dziadek do orzechów : typ frazy: fraza rzeczownikowa

    m2, odmienny: dziadek;


    Występować mogą również dodatkowe noty:

    Zwykle lp (dla tzw. tradycyjnie singulariów tantum), np. Boże Narodzenie;

    Używane również w lp (dla wyrażeń używanych typowo tylko w liczbie mnogiej, ale takich, że użycie w stosunku do pojedynczego obiektu jest możliwe i spotykane, np. leśne dziadki, siostry syjamskie).

    dla fraz przymiotnikowych i liczebnikowych : wskazanie składników podlegających odmianie;

    dla fraz przysłówkowych i wykrzyknikowych: tylko informacja o nieodmienności.

K) Składnia – informacja składniowa podawana jest w podobny sposób jak w hasłach typu ZWYKŁE. Warto przy tym zaznaczyć, że w wypadku fraz czasownikowych obligatoryjne pozycje składniowe są już obecne w główce hasła, np. ktoś gra komuś na nerwach, a informacja składniowa obejmuje dopiero pozycje fakultatywne, np. w haśle ktoś jedzie na jednym wózku w zakładce „Składnia” znajdziemy wskazówkę o możliwości dodania pozycji: z KIM.

L) Informacja normatywna (por. wyżej ).

M) Noty o użyciu (por. wyżej).

4.2.3 Przysłowia w Wielkim słowniku języka polskiego PAN

Liczba przysłów uwzględnionych w WSJP PAN jest znacznie mniejsza niż w niektórych wcześniejszych polskich słownikach ogólnych. Wynika to wprost z przyjętej zasady odnotowywania jedynie faktów językowych poświadczonych tekstowo. Okazuje się, że warunek ten spełnia znacznie mniej przysłów, niżby się wydawało. Badacze przysłów (paremiolodzy) zgodnie uważają, że stanowią one element raczej biernego (jeśli w ogóle) niż czynnego słownika współczesnego Polaka. Jest więc haseł opisujących przysłowia stosunkowo mało, są to natomiast przysłowia – jak się wydaje – dość dobrze znane wykształconym użytkownikom polszczyzny i na tyle licznie poświadczone przede wszystkim w NKJP, że można się było pokusić o ich wyczerpujący opis. Mikrostruktura artykułu hasłowego opisującego przysłowie jest podobna do tej wprowadzonej w artykułach opisujących frazeologizmy. Specyficznym polem-zakładką w tych hasłach jest pole „Modyfikacje tekstowe”, w którym umieszcza się znalezione w tekstach (nie tylko pochodzących z NKJP) przekształcenia przysłów, celowe odstępstwa od postaci kanonicznej, czynione przeważnie w celach humorystycznych. Dostęp do tego pola uzyskuje się po kliknięciu przycisku nad formą hasłową. Oto przykład zawartości pola w haśle Mądry Polak po szkodzie:

MODYFIKACJE TEKSTOWE:

Mądry rząd po szkodzie.

źródło: NKJP: Natalia Skipietrow: Mądry rząd po szkodzie, Gazeta Wyborcza, 1996-07-22

Mądry Sejm po szkodzie.

źródło: NKJP: Dawid Warszawski: Po szkodzie, Gazeta Wyborcza, 1992-07-29

Mądry bank po szkodzie.

źródło: NKJP: Jacek Brzuszkiewicz: Siła białych skarpetek, Gazeta Wyborcza, 1994-12-08

Mądry Słowak po szkodzie.

źródło: NKJP: Milan Kruml: Mądry Słowak po szkodzie?, Gazeta Wyborcza, 1996-11-23/24

Mądry Polak po errorze.

źródło: Internet

4.3 Hasła typu SKRÓT

4.3.1 Co jest opisywane w hasłach typu SKRÓT

Za skróty uznajemy literowe oznaczenia wyrazów, które są odczytywane zasadniczo tylko jako całe wyrazy, np. dr (= doktor), prof. (= profesor), adm. (= admirał; administracja; administracyjny; administrator). Odnotowywane w słowniku są tylko skróty upowszechnione i częściej spotykane w tekstach (co weryfikuje się na podstawie danych korpusowych). Nie umieszcza się w WSJP PAN skróceń o charakterze indywidualnym ani skróceń, a właściwie symboli, stosowanych w różnych dyscyplinach naukowych, jak np. symbole pierwiastków chemicznych, wartości fizycznych, matematycznych itp. Nie mają swoich haseł również oznaczenia graficzne typu % (= procent), $ (= dolar USA).

Nie są opisywane w artykułach hasłowych skróty należące do metajęzyka opisu w słowniku, takie jak skróty nazw języków, kwalifikatorów. Ich rozwiązania znajdują się w odpowiednich sekcjach tego dokumentu.

4.3.2 Zasady hasłowania

Podstawowym kryterium jest kształt graficzny skrótu, w związku z czym:

  1. Dla każdego kształtu tworzy się jedno hasło, niezależnie od tego, ile znaleziono rozwiązań danego skrótu, por. np. adm. – cztery możliwe rozwiązania (= admirał; administracja; administracyjny; administrator), asyst. – trzy rozwiązania (= asystent, asystentka, asystencki). Każde rozwiązanie ujęte jest i opisane w osobnym podhaśle.
  2. Tworzy się osobne hasła dla skrótów różniących się obecnością lub brakiem kropki, gdy mają różne rozwiązania w zależności od zapisu, np. g. (godzina), g (= gram), jak również wtedy, gdy są one tylko wariantami skrócenia jednego wyrazu, np. s-ka, ska, sp.

4.3.3 Kolejność podhaseł

Pierwszym kryterium kolejności podhaseł w hasłach opisujących skróty z wieloma rozwiązaniami jest część mowy (rzeczownik, przymiotnik, czasownik, przysłówek, liczebnik, funkcyjne), a drugim – frekwencja.

np. w haśle adm.:

1 – adm. = admirał (rzeczownik, największa frekwencja w korpusie);

2 – adm. = administracja (rzeczownik, frekwencja mniejsza);

3 – adm. = administrator (rzeczownik, niska frekwencja)

4 – adm. = administracyjny (przymiotnik).

4.3.4 Dalsze informacje w haśle

W hasłach opisujących skróty znajdują się następujące pola-zakładki:

Warianty – podawane są w tym miejscu warianty graficzne skrótu (dla każdej interpretacji znaczeniowej odrębnie). Za wariant graficzny uznaje się inny skrót używany na oznaczenie tej samej jednostki, np. fot. - fotogr.

Rozwiązanie – podaje się tu wyraz lub ciąg, którego skróceniem jest obiekt opisywany w danym haśle, a więc np. tj. = to jest,tzn. = to znaczy, tzw. = tak zwany, śp. = świętej pamięci, ww. = wyżej wymieniony. Jeśli rozwiązaniem skrótu jest wyraz lub ciąg, który może podlegać w tekście odmianie, jako rozwiązanie podajemy formę podstawową. Tak więc w polu-zakładce „Rozwiązanie” dla dr zapisano: doktor, dla r. – rok, dla br. – bieżący rok, mimo że empirycznie częstsze mogą być inne formy fleksyjne (np. dla r. i br. jest to forma dopełniacza). Jeśli rozwiązaniem skrótu jest niepodstawowa forma leksemu (tylko w takiej on występuje w tekstach), podaje się tę właśnie formę, np. zob. – zobacz.

Relacje znaczeniowe – uwzględnia się tylko relacje między obiektami będącymi skrótami, a więc jako synonim w haśle zob. będzie p. [= patrz].

Kwalifikacja tematyczna – na zasadach ogólnych.

Składnia – odnotowuje się wymagania składniowe poszczególnych skrótów, np. w haśle im. [= imienia] mamy wpis: +Rz [KOGO/CZEGO].

Cytaty – na zasadach ogólnych.

Noty o użyciu – to pole jest w hasłach typu SKRÓT stosunkowo bogato wypełniane, przede wszystkim informacjami z zakresu:

- odczytywania skrótów − dla jednostek, które są skrótami leksemów odmiennych, np.:

oo . – Odczytywany jako odpowiednia forma przypadka leksemu ojcowie;

abp Odczytywany jako odpowiednia forma przypadka leksemu arcybiskup.

- fleksji, np.:

abp – W przypadkach zależnych w lp pisany z kropką abp. albo z końcówkami fleksyjnymi, np. abpa, abpem;

dr – W przypadkach zależnych w lp r. m pisany z kropką dr., albo z końcówkami fleksyjnymi, np. dra, drem, drowi, drze; w r. ż we wszystkich przypadkach pisany bez kropki;

- wymowy niewielkiej grupy skrótów, np.:

itp. , itd., cdn. które są czytane jako całe wyrażenie, ale wymawiane też w polszczyźnie potocznej jako: itepe, itede, ce-de-en;

- najczęstszych połączeń z innymi skrótami, w których występuje dany skrót, np.:

mgr: Używany również w połączeniach, np: ks. mgr, mgr inż., mgr inż. arch., płk mgr

4.4 Hasła typu SKRÓTOWIEC

W odróżnieniu od skrótów skrótowce (akronimy) traktowane są przez współczesnych językoznawców jak samodzielne wyrazy. Konsekwencje tego można znaleźć w opisie skrótowców w naszym słowniku. Liczba skrótowców we współczesnej polszczyźnie znacznie się powiększa, w WSJP PAN opisane są tylko te najbardziej upowszechnione.

4.4.1 Forma hasłowa i warianty

Forma hasłowa skrótowca jest tożsama z jego formą podstawową, a więc najczęściej mianownikiem liczby pojedynczej. W osobnych artykułach hasłowych ujmuje się warianty ortograficzne skrótowca, np. AIDS i aids, BHP i bhp. one także wpisane w pole-zakładkę „Wariant” każdego artykułu hasłowego, przy czym kliknięcie w dany wariant powoduje otwarcie hasła ten wariant opisującego.

4.4.2 Podział na podhasła i ich numeracja

Stosowane tu są zasady podobne jak w hasłach typu ZWYKŁE, a więc:

- kolejnymi cyframi arabskimi oznacza się podhasła opisujące różne rozwiązania tego samego skrótowca;

- małymi literami alfabetu następującymi po numerze oznacza się znaczenia pozostające w relacji polisemii regularnej.

Kolejność podhaseł odzwierciedla:

a. na poziomie pierwszym – frekwencję korpusową rozwiązań, ew. intuicję dzisiejszego użytkownika języka;

b. na poziomie drugim – zasady pochodności semantycznej.

Por. np.

SA 1. spółka akcyjna; 2. Sturmabteilung, oddziały szturmowe NSDAP; 3. sąd apelacyjny.

PESEL: 1a. numer, 1b. system.

PIN : 1. numer; 2a. Polski Instytut Naukowy [w Nowym Jorku] 2b. pracownicy Polskiego Instytutu Naukowego.

4.4.3 Dalsze informacje w haśle

W hasłach opisujących skrótowce znajdują się następujące pola-zakładki:

Wymowa – podawana systematycznie w każdym haśle (wraz z informacją o akcencie), na zasadach opisanych wcześniej w rozdz. 4.1.5).

Rozwinięcie – podawana jest fraza będąca rozwinięciem skrótowca. Jeśli rozwinięcie jest wyrażeniem w języku innym niż polski, podaje się w nawiasie jego dosłowne tłumaczenie, np. PIN 1. (personal identification number) osobisty numer identyfikacyjny.

Definicja – jest czymś odrębnym od rozwinięcia. Definicja opisuje znaczenie leksykalne skrótowca, najczęściej przez jego odesłanie do rzeczywistości pozajęzykowej, co można prześledzić na przykładzie hasła PESEL. Oba jego wyróżnione podhasła mają jako rozwinięcie: Powszechny Elektroniczny System Ewidencji Ludności, jednak definicje obu znaczeń są różne: 1a. jedenastocyfrowy numer wpisywany do dowodu osobistego służący do identyfikacji danej osoby; 1b. baza danych, która zawiera numery PESEL.

Kwalifikacja tematyczna.

Relacje znaczeniowe.

Połączenia.

Składnia.

Cytaty.

Odmiana.

Informacja normatywna.

Noty o użyciu.


We wszystkich tych polach obowiązują zasady opisane wcześniej w odniesieniu do haseł typu ZWYKŁE.

4.5 Hasła typu FUNKCYJNE

W hasłach typu FUNKCYJNE opisywane są jedno- i wielosegmentowe jednostki języka należące do następujących klas tzw. części mowy: partykuła, spójnik, przyimek, włącznik, operator metapredykatywny, modyfikator deklaratywności, relator, zaimek pytajny i komentarz metatekstowy (zob. wyjaśnienie klas w: § 4.5.11. Odmiana – część mowy). Zgodnie z opisem zaproponowanym przez Macieja Grochowskiego:

"Wyrażenia funkcyjne to jednostki leksykalne, które nie są zdolne do samodzielnego konstytuowania zdania (w terminologii tradycyjnej: do wypełniania pozycji orzeczenia i orzecznika) i jako takie nie mogą stanowić członów relacji odniesienia przedmiotowego, której przeciwczłonami są obiekty i stany rzeczy pozajęzykowe. (...) Wyrażenia funkcyjne wchodzą w relację wyłącznie z innymi obiektami językowymi jako wyrażenia metapredykatywne (jednostki leksykalne) lub części predykatów właściwych (części jednostek). Pełnią więc funkcję intratekstualną." (Grochowski 1997: 36).

Równokształtne jednostki należące do typu FUNKCYJNE i typu ZWYKŁE opisywane są osobno, przy czym hasła należące do typu ZWYKŁE mają niższe numery niż hasła należące do typu FUNKCYJNE, np.:

widocznie I (przysłówek) widocznie II (partykuła)

bez I (rzeczownik) bez II (przyimek)

kiedykolwiek I (przysłówek) kiedykolwiek II (relator)

W obrębie hasła FUNKCYJNEGO opisywane są wszystkie jednostki o postaci równej formie hasłowej. Kolejność opisywania równokształtnych jednostek funkcyjnych odzwierciedla pochodność semantyczną jednostek (jednostka semantycznie podstawowa ma niższy numer niż jednostka pochodna, por. akurat 1 jak w Głupio byłoby, gdyby panu zwaliła się na przykład jakaś kontrola akurat w czasie załatwiania tej sprawy. i akurat 2 jak w KARLOS - Robię to dla ciebie. NANA - Akurat!.

4.5.1 Forma hasłowa

Jest elementem rozpoczynającym artykuł hasłowy, wyświetla się w kolorze czerwonym. Wielosegmentowe obligatoryjnie nieciągłe jednostki funkcyjne mają w swojej formie hasłowej miejsca walencyjne (do wypełnienia) oznaczone jako ktoś, coś w odpowiednim przypadku (niech komuś będzie) lub _ w wypadku, gdy miejsce walencyjne nie jest wypełniane jedynie przez obiekt: osoba/rzecz (co _, to nie _; im _, tym _; zarówno _, jak _).

4.5.2 Identyfikator znaczenia

Jest to etykieta różnicująca równokształtne jednostki, służąca szybkiemu odnalezieniu danego znaczenia.

Identyfikatorem znaczenia dla jednostek funkcyjnych może być:

1) odwołanie się (w formie skrótowej) do funkcji danej jednostki, najczęściej w postaci skróconej definicji, także z odwołaniem się do wyrazu semantycznie podstawowego (o ile jest to możliwe)

szczególnie:
1. niezwykle
2. dotyczy w sposób szczególny

2) podanie synonimu, quasi-synonimu lub hiperonimu, np.:

w ogóle:
1. wcale
2. ogólnie

bądź zaprzeczonego antonimu, np.:

ponad:
1. nie: pod
2. nie: mniej niż

3) wskazanie typowego kontekstu użycia

niech:
1. Niech pan usiądzie
2. Niech los będzie dla ciebie łaskawy
3. Niech Q będzie naszą zmienną
4. Niech zachorują, a wszyscy zaczną panikować
5. Niech się rozchoruje, a i tak czapki nie włoży

4.5.3 Chronologizacja, Pochodzenie, Wymowa

Obowiązują te same zasady, co w hasłach typu ZWYKLE, por. odpowiednio:

4.1.2.; 4.1.4 i 4.1.5.

4.5.4 Warianty

Za warianty haseł funkcyjnych uważa się:

a) fonologicznie zróżnicowane formy danej jednostki (w – we), a także jednostki fonologicznie pokrewne, o tożsamej dystrybucji i znaczeniu (jeżelijeśli; dość – dosyć),

b) jednostki wielosegmentowe zawierające człony alternatywne (nie tylko ... , lecz/ ale także/ również/ też); w tym jednostki zawierające wymienne że / , by / aby / żeby,

c) jednostki wielosegmentowe zawierające człon fakultatywny, w tym wymienny do zera (po jaką cholerę – po cholerę) i wymienny na inny element fakultatywny (a to ci dopiero – a to dopiero, to ci dopiero, to dopiero;od groma <i ciut-ciut>, od groma < i trochę>).

Nie uznaje się natomiast za warianty par typu prócz oprócz czy dokoła dookoła, między członami których zachodzą pewne subtelne różnice znaczeniowe.

Nie są także wariantami

a) możliwe użycia danej jednostki z korelatem to ( skoro _, [to] _; [ten,] kto),

b) różne możliwe układy linearne jednostki (bez łaski iłaski bez; oględnie mówiąc i mówiąc oględnie; o tyle _, o ile_ i o ile_, o tyle_).

4.5.5 Definicja

Ze względu na odmienność funkcji jednostek funkcyjnych, ich definicje nie spełniają warunku tradycyjnie rozumianej przekładalności i podstawialności. Dla wyrażeń funkcyjnych sformułowane zostały definicje metatekstowe, których zasadniczym celem jest wskazanie na związek definiowanych wyrażeń z mówieniem:

dokładnie II 1 ‘o tym, o czym mowa, nie można powiedzieć niczego innego niż to, gdyż tylko to jest w każdym szczególe zgodne z rzeczywistością’

szczególnie 1 ‘to, o czym mowa, ma daną cechę w stopniu szczególnym, dlatego mówiący sądzi, że przypisać temu daną cechę, to powiedzieć za mało’

lecz ‘mówiący uważa, że to, co zostało powiedziane, to za mało, żeby wiedzieć, że o tym, o czym mowa, nie można pod danym względem powiedzieć czegoś innego niż to, co mówi’

Część z nich wskazuje także na rolę nadawcy w procesie kognitywnym:

niech 1 ‘nadawca chce, żeby ten, o kim mowa zrobił to, o czym mowa’

niech 4 ‘nadawca uważa, że aby było tak, jak w Zd.Nadrz., musi być najpierw tak, jak w Zd.Podrz.’

dokładnie II 2 ‘mówiący zgadza się z tym, co rozmówca powiedział, uważając, że to, co powiedział zgadza się w każdym szczególe z rzeczywistością’

akurat 2 ‘mówiący nie zgadza się z tym, co zostało powiedziane, uważając, że prawdziwe jest coś przeciwnego’

Definicje wyrażeń (quasi)synonimicznych nie są identyczne, odzwierciedlają różne struktury treści wyrażeń bliskoznacznych (zob. 4.5.10). Identyczne definicje otrzymują jedynie synonimy.

4.5.6 Kwalifikatory

Jak w hasłach typu ZWYKŁE, zob. 4.1.7.

4.5.7 Kategoria znaczeniowa

Kategoria znaczeniowa wskazuje ogólną nadrzędną kategorię semantyczną, którą reprezentuje opisywane wyrażenie. Tym samym formom hasłowym o różnych cechach gramatycznych przypisywana jest ta sama kategoria znaczeniowa. Kategorie semantyczne nie są zatem wyznaczane dla poszczególnych klas gramatycznych, ale „idą w poprzek” wszystkich klas jednostek.

Przykładowe kategorie znaczeniowe:

- wykładnik lokalizacji przestrzennej, np. ponad, nad, poza, za, na zewnątrz,

- wykładnik równoczesności, np. podczas, podczas gdy, gdy, jak, kiedy,

- wykładnik ekwiwalencji lub quasi-ekwiwalencji, np. czyli, to znaczy, to jest, innymi słowy,

- wykładnik wnioskowania, np. czyli, skoro,toteż, więc, widocznie, widać, najwyraźniej,

- wyrażenie epistemiczne – wykładnik oceny prawdziwości sądu, np.chyba, prawdopodobnie, naprawdę, ktoś przypuszcza, że,

- wykładnik korekty wypowiedzi, np. znaczy, to jest, tfu, wróć.

4.5.8 Relacje znaczeniowe

W klasie wyrażeń funkcyjnych wyróżnia się następujące relacje semantyczne:

synonim
(quasi)synonim
konwers
hiperonim
sprzeczny
antonim
(quasi)antonim

Przyjmuje się, że relacje semantyczne zachodzą jedynie między jednostkami należącymi do tej samej klasy gramatycznej; z pokrewieństwa semantycznego jednostek należących do różnych klas należy zdawać sprawę w polu kategoria semantyczna.

Na temat synonimii, antonimii, sprzeczności i hiponimii zob. 4.1.9.

(Quasi)synonimy, (quasi)antonimy to jednostki posiadające wspólny nadrzędny komponent znaczeniowy (i poza nim komponenty znaczeniowe różne), w przypadku (quasi)antonimów raz rozstrzygnięty na tak, raz na nie (por. np.szczególnie – tak: wyróżnia, nieszczególnie – nie: wyróżnia), oraz odmienne pozostałe komponenty w swoich strukturach semantycznych (np. komponent oceny w nieszczególnie nieobecny w szczególnie).

4.5.9 Odmiana

Leksemy funkcyjne w przeważającej części są nieodmienne. Dlatego też w zakładce Odmiana haseł typu FUNKCYJNE przedstawia się informacje o przynależności danej jednostki leksykalnej do jednej z klas jednostek (odpowiadających tradycyjnemu pojęciu części mowy):

- partykuła

a) właściwa
b) niewłaściwa

- spójnik

a) właściwy centralny;
b) właściwy szeregowy
c) niewłaściwy,

- przyimek

- włącznik

- operator metapredykatywny

a) operator gradacji,
b) operatory aproksymacji,
c) operatory limitacji,

- modyfikator deklaratywności

a) operatory przywyrazowe,
b) operatory zdaniowe,
c) operatory wypowiedzeń: pytajnych wykrzyknieniowych
d) operator negacji,

- relator

a) obiektu,
b) czasu,
c) miejsca,
d) sposobu,
e) krotności,
f) cechy,
g) ilości i miary,

- zaimek pytajny

- komentarz metatekstowy


Partykuła to parataktem otwierający jedną pozycję dla rematu zdania (czyli składnika, na który pada główny akcent zdaniowy), nienacechowaną gramatycznie ani semantycznie; dzięki swojemu stałemu odniesieniu do tego składnika mający ogromną swobodę pozycyjną w zdaniu, por. np. zwłaszcza, też, chyba, mianowicie. Wyróżnia się partykuły właściwe (w nienacechowanym prozodycznie wypowiedzeniu otwierają pozycję ze swojej prawej strony) – m.in.:

analogii: także, też, również

epistemiczne: właściwie, w zasadzie,rzeczywiście, istotnie, oczywiście,naturalnie, w rzeczywistości, naprawdę,doprawdy, chyba, na pewno, rzekomo, jakoby, podobno

precyzujące: dokładnie, właśnie, akurat

restryktywne: jedynie, tylko, wyłącznie

wyliczenia: między innymi, na przykład

wyróżniające: przede wszystkim, głównie, szczególnie, w szczególności, zwłaszcza

i niewłaściwe (występują jedynie przy rematach o postaci zdania; mają szyk zmienny względem zdania stanowiącego remat, m.in. mogą wchodzić w głąb tegoż zdania, ale nie może być linearnie oddzielona od tego zdania): zaś, niemniej.


Spójnik to parataktem, operator metatekstowy, otwierający dwustronnie pozycje (nienacechowane ani semantycznie ani formalnie) dla innych wyrażeń.

Ze względu na szyk spójników wyróżnia się następujące podklasy:

1) spójniki właściwe – implikują obecność obu członów, strukturalnie nie należąc do żadnego z nich; komentują oba człony we wzajemnej relacji.

szeregowe, np. i, a, oraz, tudzież, lub, albo, bądź, czy, ni, ani

– tworzą struktury wyliczeniowe, polirematyczne.

centralne, np. czyli, jakoż, toteż, to, ale, lecz, gdyż, bo, albowiem

– każdy człon reprezentuje odrębną strukturę tematyczno-rematyczną.

2) spójniki niewłaściwe, np. skoro, jeżeli, jeśli, jakby, gdyby, byle, choć, chociaż, ponieważ, jako że

– przynależą strukturalnie do jednego z członów, zajmują stałą pozycję na jego początku; komentują ten człon przez odniesienie do drugiego.

Jednostki tradycyjnie zaliczane do spójników podrzędnych – typu że , żeby, aby, by, jakoby – reprezentują klasę włączników.


Przyimek wymaga od rzeczownika, z którym współwystępuje, określonej wartości kategorii przypadka, np. nad+KIM, CZYM, w przeciwieństwie do+KOGO, CZEGO.


Relator to syntaktem otwierający dwie nacechowane semantycznie pozycje po obu swoich stronach, przyłączający zdanie zależne do składnika zdania głównego lub do zdania głównego; sam zajmuje pozycję składnika zdania zależnego, np. skąd, , który, co. Wyróżnia się następujące grupy relatorów:

obiektu: kto, co

czasu: gdy, kiedy, odkąd, dopóki,

miejsca: gdzie, dokąd, skąd, którędy

sposobu: jak

krotności: ilekroć

cechy: jaki, który

ilości i miary: np. ile


Włącznik – np. że (iż), żeby (aby, by, ażeby, iżby), czy, jakoby – to wyrażenie, które prawostronnie otwiera miejsce dla zdania zależnego, wprowadzając je na miejsce otwierane dla niego przez jakiś predykat (semantycznie i składniowo nadrzędny).

Włączniki współwystępują z predykatami, w których skład wchodzą komponenty ‘mówić’, ‘wiedzieć’ i ‘chcieć’, np.

wiedział, że ... ; sądził, że...; nie sądził, żeby...; uważał, że...; dziwił się, iż...; chciał, żeby...; prosił, by...; polecił, aby... ; nie wiedział, czy...; wątpił, czy...; zapytał, czy...; utrzymywał, jakoby...; cieszył się, że...;

I analogicznie: uwaga, że...; stwierdzenie, że...; prośba, żeby...; pytanie, czy...; sugestia, jakoby...; radość, że...; najważniejsze, że/ żeby...; wszystko jedno, czy...; ciekawe, że/ czy....

Wybór włącznika zależy od znaczenia poprzedzającego kontekstu, por.wie, że... – nie wie, czy...; wątpi, czy... - wątpi, żeby... – nie wątpi, że....


Zaimek pytajny to jednostka otwierająca miejsce dla co najmniej jednego wyrazu i wraz z odpowiednią intonacją konstytuująca pytanie, np. kiedy, kto, którędy.


Komentarz metatekstowy to jednostka z poziomu meta, której podstawową funkcją jest komentowanie mówienia; w przeciwieństwie do partykuł i spójników jednostki te jako klasa nie mają ustalonej pozycji w strukturze zdania, np. prawdę mówiąc, owszem, co do.

Do klasy modyfikatorów deklaratywności zaliczane są zarówno syntaktemy, jak i parataktemy, a więc zarówno jednostki poziomu składniowego sensu stricte, jak i poziomu meta; ich wspólną cechą jest to, że wprowadzają do zdania nową ramę modalną; ich łączliwość w każdym wypadku jest inna, ale jednocześnie dla każdej jednostki silnie ograniczona, co odróżnia je chociażby od partykuł. Do klasy modyfikatorów deklaratywności należą np. jednostki nie, niech, ale, oby. Wyróżnia się następujące grupy:

operatory przywyrazowe: -by, -ż(e), -li, no

operatory zdaniowe: by, oby, niech,niechże, niechaj, niechajże, byle, bodaj, no

operatory wypowiedzeń: pytajnych czy, czyż, czyżby, a, albo, alboż, nie

wykrzyknieniowych: a, ale, ależ, no

operator negacji: nie


Operator metapredykatywny to wyrażenie otwierające jedną pozycję, nacechowaną wyłącznie semantycznie, dla wyrażeń zróżnicowanych formalnie (przede wszystkim pod względem przynależności do klas tzw. części mowy) i wchodzące z tymi wyrażeniami w relację jednostronną. Jednostki tej klasy nie wchodzą na pozycje otwierane przez jednostki inne niż partykuły, np. bardzo + cecha stopniowalna, np. bardzo ładna, bardzo głośno, bardzo kocha. Są to jednostki metatekstowe, ich funkcja polega na komentowaniu wyrażenia, z którym się łączą.

Wskazać można trzy podklasy:

1) operatory gradacji – łączą się z wyrażeniami semantycznie stopniowalnymi, np. bardzo, całkiem, coraz, dostatecznie, dosyć, dość, dużo,mało, kompletnie, nader, nadzwyczaj, nazbyt, nieco, sporo, trochę, wielce, wysoce, zanadto, zbyt,znacznie, zupełnie, strasznie, fenomenalnie.

Współwystępują z przymiotnikiem, przysłówkiem, niektóre z czasownikiem.

Tradycyjnie większość operatorów gradacji kwalifikowana była jako przysłówki.

Jednostki te opisywane są łącznie (przez jednego redaktora) z homograficznymi przysłówkami (o ile takie istnieją) oraz z pokrewnymi słowotwórczo przymiotnikami (np. strasznie – straszny).

2) operatory aproksymacji – współwystępują z wyrażeniami charakteryzującymi wielkość obiektu / stanu rzeczy pod względem ilościowym – z punktu widzenia liczby, miary i ilości, np. bez mała, blisko, gdzieś, koło, mniej więcej, niemal, nieomal, niespełna, około, omal nie, plus minus, ponad, prawie, przeszło, z, z górą, z hakiem, z okładem.

Najczęściej łączą się z wyrażeniem liczbowym określonym (reprezentującym różne klasy gramatyczne).

3) operatory limitacji – łączą się z wyrażeniami (reprezentującymi różne klasy gramatyczne), które opisują, zdaniem mówiącego, właściwość uznawaną w danym wypowiedzeniu za graniczną, to znaczy zajmującą wysokie / niskie miejsce na skali – w porównaniu z oczekiwaniami mówiącego, np. , ledwie, ledwo, zaledwie, dopiero, już, jeszcze, wreszcie, w końcu, nareszcie, przynajmniej, co najmniej,chociaż, choć, zgoła, wręcz, wprost, iście.

Nie wyróżnia się klasy dopowiedzeń. Jednostki tradycyjnie zaliczane do dopowiedzeń uznaje się bądź za partykuły, np. oczywiście,naturalnie, bądź za komentarze metatekstowe, np. tak, a jak.

4.5.10 Składnia

Każda jednostka jest tu zapisywana wraz z jej miejscami walencyjnymi oraz charakterystyką ich możliwych wypełnień. Wypełnienie charakteryzowane jest pod względem:

- kategorii przypadka

nad _: KIM/CZYM

w pozycji prawostronnej: Rz.konkretny

w Zd. z Cz.ruchu ukierunkowanego tylko w pozycji dookreślającej lokalizację Rz. wypełniającego miejsce „gdzie” tego czasownika

- klasy części mowy wraz z charakterystyką gramatyczną lub semantyczną

szczególnie _: Cz., Przym., Przys. nazwa cechy stopniowalnej

niech _: Cz.cz. przysz.

- typu zdania mogącego wypełnić miejsce walencyjne

Niech _: zd. z Cz.cz. przysz. | bezosob.

oby _: tylko w Zd. z Cz.cz. przesz. lub bezosob.

Ponadto dla jednostek kontekstowych charakteryzowany jest kontekst ich wystąpienia.

4.5.10.1 Szyk

Prezentowane są tu informacje dotyczące szyku zewnętrznego (pozycja jednostki wobec innych elementów zdania) oraz wewnętrznego (układ segmentów jednostki) dla jednostek wielosegmentowych. Informacja o obligatoryjnej, fakultatywnej bądź wykluczonej pauzie wewnątrz jednostki wielosegmentowej podawana jest poprzez wypisanie wariantów linearnych danej jednostki.

Szyk zewnętrzny dla jednostek wypowiedzeniowych z oczywistych względów nie jest opisywany.

Szyk jednostki jest charakteryzowany z uwzględnieniem następujących możliwości:

szyk zewnętrzny stały: antepozycja, postpozycja, interpozycja

zmienny: neutralny: nacechowany: jednostka kontekstowa blokada pozycji finalnej nie na absolutnym początku zdania parenteza

szyk wewnętrzny: stały: rozsunięte obligatoryjnie fakultatywnie nierozsuwalne zmienny: rozsunięte obligatoryjnie fakultatywnie nierozsuwalne przestawialne nieprzestawialne

Jeżeli na możliwość przekształceń jednostki są nałożone ograniczenia, informuje się o nich za pomocą formuły „z ograniczeniami”, por. np. dla (operator limitacji) – szyk zmienny: neutralna antepozycja, nacechowana postpozycja – z ograniczeniami. Jeżeli możliwe jest scharakteryzowanie ograniczeń, o jakich mowa, taka charakterystyka jest podawana.

4.5.10.2 Ograniczenia zakresu użycia

Prezentowana jest tu informacja dotycząca typów wypowiedzeń o określonych cechach prozodycznych i modalnych, w których dana jednostka nie może wystąpić. Ponadto informuje się o zakazie łączliwości danej jednostki z pewnymi (charakteryzowanymi gramatycznie (przypadek, czas, tryb, itd.)

nad 6 nie: w pozycji prawostronnej: Rz.lp

przecież nie: z rozkaźnikiem

wręcz II nie: Cz.rozk.

bądź semantycznie (np. nie z wykładnikami aproksymacji, nie z wyrażeniami określającymi wysoki stopień cechy)) grupami jednostek bądź określonymi konstrukcjami.

akurat 2 nie: operatory modyfikujące stopień pewności nadawcy; nie: w kontekście pytań o uzupełnienie

4.5.10.3 Korelat

Informuje się tu o fakultatywnej bądź obligatoryjnej korelacji, tj. o wymaganiu specyficznego zaimkowego wykładnika zespolenia obecnego w zdaniu nadrzędnym (ten, kto, tam, gdzie, o tym, o czym)

a propos III 2 fakultatywny: to

kto II fakultatywny: ten

4.5.10.4 Aglutynacja

Informuje się tu o obligatoryjnej bądź fakultatywnej aglutynacji, tj. możliwości przyłączania cząstek osobowych

oby w Zd. z Cz. cz. przesz. obligatoryjna: obym, obyś, obyśmy, obyście

4.5.11 Pragmatyka

Znajduje się tu informacja dotycząca typu aktu mowy, jaki może być dokonywany poprzez użycie danej jednostki, np.

tylko (Tylko spróbuj jej o tym powiedzieć!) – akt groźby

oby – wykładnik życzenia, groźby

prawda – (komentarz metatekstowy) używane także w pytaniach o potwierdzenie (Przyjdziesz, prawda?)

czy – w zdaniach interrogatywnych jako wykładnik prośby (Czy możesz mi pomóc?), propozycji (Czy przynieść ci wody?) i ekspresji emocji (Czy ty zwariowałeś? ).

4.5.12 Informacja normatywna

4.5.13 Noty o użyciu

Pole to prezentuje istotne informacje:

a) o prozodii dla wielosegmentowych haseł typu FUNKCYJNE, tj.

· informacja o akcencie wyrazowym dla jednostek wielosegmentowych, zwłaszcza tych, których odmienne zaakcentowanie mogłoby doprowadzić do rozbicia jednostki jako całości, por. np.

a co [a co]: Pójdę tam. A co.

ale tam [ale tam]: – Oddał pieniądze? – Ale tam.

nie ma co [nie ma co]: Trzeba wracać, nie ma co.

coś tam coś tam [coś tam coś tam]: Powiedział, że coś tam coś tam.

ktoś/ coś jak nie [ktoś/ coś jak nie]: Aż tu nagle jak nie trzaśnie, jak nie huknie.

· informacja o obligatoryjnym i semantycznie relewantnym wzdłużeniu głoski; por. np.

e tam [e: tam]

zaraz zaraz [zaraz za:raz]

bardzo śmieszne [ba:rdzo śmieszne]

b) dotyczące użycia zwokalizowanego wariantu przyimka, np.:

we przed wyrazami zaczynającymi się od zbitek spółgłoskowych na w- i f-

ze przed wyrazami zaczynającymi się od zbitek spółgłoskowych na z-, s-, ż-, sz-

c) o możliwych wariantach przyimka w identycznym kontekście, np. w (we) czwartek, w (we) trzech

d) dla jednostek otwierających pozycję dla zdania – informacja o tym, że możliwe jest jej użycie bez uzupełnienia zdaniowego, np. nie ma mowy może pojawić się bez wypełnionej pozycji dla zdania

e) na temat funkcjonowania jednostki w STR – dokonuje się wyboru pomiędzy wartościami:

tematyczna
rematyczna
komentarz przytematyczny
komentarz przyrematyczny
komentarz przyzdaniowy
komentarz do całych struktur tematyczno-rematycznych

Informacja ta jest podawana jedynie dla jednostek zajmujących niezmienną pozycję w STR wypowiedzenia, a więc dla jednostek, które bez względu na szyk zdania pełnią tę samą funkcję w STR. Dla jednostek pod tym względem obojętnych bądź – mimo predyspozycji do zajmowania określonego miejsca w STR – dopuszczających możliwość zajęcia także innej pozycji informacji o STR nie podaje się.

4.5.14 Przykłady

Przykłady pochodzą z NKJP, są lokalizowane. Czasami są skracane ([…]), lecz nigdy transformowane. Liczne jednostki, zwłaszcza kontekstowe, otrzymują ilustrację przykładową wielozdaniową.

4.6 Nazwy własne i wyrazy od nich pochodne

4.6.1 Zasób nazw ujętych w słowniku

Pojęcie nazwa własna jest intuicyjnie jasne, choć trudne do precyzyjnego zdefiniowania. Teoria semantyczna, do jakiej odwołuje się WSJP PAN, zakłada, że nazwą własną jest takie wyrażenie, które:

- może być użyte w zdaniu do wskazania jakiegoś indywidualnego obiektu, do wyróżnienia go spośród innych obiektów (przy czym za obiekty uznawane mogą być również osoby).

- jest obiektowi przypisane arbitralnie. (zob. Karolak 1993).

Zgodnie z polskimi przepisami ortograficznymi nazwy własne pisze się od wielkiej litery i w niektórych popularnych ujęciach właśnie tę cechę podaje się jako definicyjną, ale z naukowego punktu widzenia definicja taka nie ma sensu i grozi wpadnięciem w błędne koło.

Polskie słowniki ogólne tradycyjnie albo nie odnotowują nazw własnych albo odnotowują je w bardzo ograniczonym zasobie. W Wielkim słowniku języka polskiego PAN planowano początkowo uwzględniać systematycznie liczne typy nazw własnych, ostatecznie tego zaniechano.

Odnotowano tylko ok. 500 najczęściej używanych nazw geograficznych (nazw miast, państw, kontynentów, nazw wodnych). Podstawowy zasób wybrano na podstawie frekwencji w Narodowym Korpusie Języka Polskiego. Znalazły się też w WSJP PAN niektóre nazwy firm i marek samochodów, ze względu na potrzebę odnotowania ich pisowni wielką literą, w odróżnieniu od nazw pojedynczych produktów tej marki, które polskie przepisy nakazują zapisywać małą literą (np. Fiat ‘marka samochodu’ fiat - ‘pojedynczy samochód tej marki’). Za nazwy własne należałoby też uznać obiekty odnotowane w osobnych hasłach, powiązanych z hasłami oznaczającymi wyrazy pospolite i różniące się od nich zapisem wielką literą, jak np. Ziemia ’planeta’ vs. ziemia, Księżyc;’ satelita ziemi’ vs. księżyc ‘satelita jakiejś planety, innej niż Ziemia’ , nazwy znaków Zodiaku i inne. Hasła takie nie są jednak, jak dotąd, gromadzone w sposób systematyczny.

Nie są przedmiotem opisu w słowniku nazwy osobowe, tzn. imiona, nazwiska, przezwiska, przydomki itp.

4.6.2 Zakres informacji w hasłach opisujących nazwy miejscowe

Pod względem ustrukturyzowania wyróżniają się hasła opisujące nazwy geograficzne (miejscowe). Spośród nich tylko kilka, np.: Polska, Warszawa, Kraków opracowano w sposób pełny, uwzględniający wszystkie składniki obecne w hasłach typu ZWYKŁE oraz pewne elementy charakterystyczne, pozostałe zaś - w sposób uproszczony. Na uproszczony sposób opracowania nazw geograficznych w WSJP PAN składają się następujące elementy:


Forma hasłowa

Definicja - stosuje się definicje bardzo ogólne, typu: ‘państwo w Europie’, ‘stolica Francji’, ‘miasto w Polsce’, ‘szczyt górski w Tatrach’

Odmiana - podaje się informację opartą na SGJP, tzn. pełny paradygmat odmiany oraz ew. uwagi dodatkowe, zgodnie z zasadami przyjętymi dla całego słownika

Pochodne - podaje się przymiotnik pochodny od danej nazwy oraz (w wypadku miast i państw oraz kontynentów) nazwę mieszkańca i mieszkanki. Źródłem tych informacji jest Wielki słownik poprawnej polszczyzny PWN, Mały słownik nazw polskich miast, państw Europy, ich stolic i mieszkańców (Czopek, Bijak i Cieślikowa 2010) oraz Wykaz urzędowych nazw miejscowości i ich części, dostępny w Internecie pod adresem http://ksng.gugik.gov.pl/urzedowe_nazwy_miejscowosci.php. Dopuszczalne jest dodawanie derywatów nieuwzględnionych w tych źródłach, ale poświadczonych w tekstach.

Kwalifikacja tematyczna - na zasadach ogólnych.

Informacja normatywna i Noty o użyciu – w miarę potrzeby, na zasadach ogólnych.

Frazeologizmy, jeśli występują, są wykazane przy tych hasłach także na zasadach ogólnych i tworzą osobne artykuły słownikowe.

4.6.3 Tzw. nazwy mieszkańców i przymiotniki od nazw miejscowych

Hasła pochodne od nazw miejscowych opracowuje się w podobny uproszczony sposób. Również tutaj jest widoczna systematyczna wieloznaczność trudna do ujęcia w hasła słownikowym. Tzw. nazwy mieszkańców np. Polak, Niemiec, Słoweniec itp. są opatrywane właśnie ta etykietką, ale często nawet na podstawie kontekstu nie da się odpowiedzieć, czy w danym użyciu chodzi rzeczywiście o mieszkańca danego kraju (który nie musi być jego obywatelem), jego obywatela ((który może mieszkać gdzieś indziej), człowieka danej narodowości, ale mającego obywatelstwo i miejsce zamieszkania poza odnośnym krajem, wreszcie reprezentanta drużyny sportowej mającej siedzibę w danym kraju (ale nie koniecznie jego obywatela, czy nawet mieszkańca – współczesny sport zna takie wypadki). Dlatego też przy definiowaniu leksemów pochodnych od nazw państw i miast, a także regionów historycznych posługujemy się ogólną definicją strukturalną ( np.Słoweniec ‘nazwa osobowa od: Słowenia’,katowiczanin ‘nazwa osobowa od Katowice’,Dalmatyńczyk ‘nazwa osobowa od Dalmacja’; analogicznie Słowenka ‘żeńska nazwa osobowa od Słowenia; itd.).

Jeśli są odpowiednio poświadczone w korpusie, wprowadza się także nacechowane synonimy nazw mieszkańców, jak np.poznaniak., toruniak (< poznanianin, torunianin), poznańczyk (<poznanianin) opisując w sposób podobnie uproszczony z definicją odsyłającą do postaci nienacechowanych i odpowiednim, kwalifikatorem, stylistycznym albo frekwencyjnym. Nazwy takie są wykazywane w polu Relacje semantyczne wzajemnie jako swoje synonimy (np. poznanianin poznaniakpoznańczyk).

Jeśli idzie o przymiotniki pochodne, stosuje się definicję strukturalną typu katowicki ‘przymiotnik od Katowice’ i nie wydziela się już szczegółowych znaczeń relacyjnych.

Pozostałe elementy mikrostruktury są takie same, jak w wypadku nazw bazowych.

4.6.4 Hasła typu Poznańskie, Lubelskie, Częstochowskie

Zwyczajowo rzeczowniki typu Poznańskie, Rzeszowskie oznaczają pewne regiony, ukształtowane historycznie lub kulturowo, które się niekoniecznie pokrywały (czy pokrywają) z jednostkami administracyjnymi. W WSJP PAN są to osobne hasła rzeczownikowe. Do niedawna starano się te nazwy ściśle odróżniać od nazw województw (przed 1998 rokiem tworzonych głownie jako przymiotniki od nazw ich stolic, np. województwo poznańskie), co miała podkreślać także odmienna pisownia. Nigdy jednak chyba to rozróżnienie nie było zbyt wyraziste w wypadku, gdy chodziło o miasto będące jednocześnie stolicą regionu i województwa.

Opracowanie takiego hasła rzeczownikowego uznawaliśmy za zasadne, gdy w NKJP wystąpiły konteksty jednoznacznie wskazujące na rzeczownikowy charakter użycia, tzn. N., Ms. lp, np. z końcówką –em: (w) Lubelskiem, Toruńskiem, Częstochowskiem. W definicji takich haseł wstępuje informacja, że oznaczania one region, którego głównym miastem jest XXXX, np. Lubelskie ‘region, którego głównym miastem jest Lublin’, a dodatkowo w haśle umieszcza się cytat pokazujący użycie wyrazu w kontekście z końcówką -em.