Chronologizacja
Pochodzenie
psł. *těnь 'ciemność, mrok, cień'
1. drzewa
Definicja
Kwalifikacja tematyczna
KATEGORIE FIZYCZNE Cechy i właściwości materii kolory i światło
Połączenia
- długi, wydłużony cień
- cień budynku, domu, krzyża, murów, pomnika, piramid, rzeźby, stodoły, szafy; drzewa, krzewów, akacji, dębu, śliw, świerków...
- cienie czegoś kładą się
- rzucać cień
Cytaty
|
Przysiedliśmy na murku w cieniu drzewa oliwkowego. źródło: KWSJP: Jan Mar: Powrót do kolebki, 1976 |
|
|
Prosta, sucha sylwetka babci, oparta sztywno o poręcz krzesła, rzucała długie, brązowe cienie; przypominało mi to migotliwą scenę ze starego olejnego obrazu. źródło: KWSJP: Margit Kaffka: Barwy lata, 1960 |
|
|
Stałem w cieniu przeciwległego budynku, opierając się plecami o stare deski ogrodzenia. źródło: KWSJP: Gorące południe. Opowiadania bułgarskie 1960-1966, 1967 |
|
|
Pod obszernymi fałdami płaszczy ciała rysują się wyraźnie, a nogi rzucają cienie na zieloną murawę. źródło: KWSJP: Janina Kłosińska: Sztuka bizantyńska, 1975 |
|
|
- Nikt nie będzie siedział z rękoma założonymi na brzuchu - rozpalał się, zaczął gestykulować. Znów jego wydłużony cień pojawił się na ścianie. źródło: KWSJP: Władysław Terlecki: Dwie głowy ptaka. Powrót z Carskiego Sioła, 1975 |
Odmiana
część mowy: rzeczownik
rodzaj gramatyczny: m3
| liczba pojedyncza | liczba mnoga | ||
|---|---|---|---|
| M. | cień |
cienie |
|
| D. | cienia |
cieni rzadziej cieniów |
|
| C. | cieniowi |
cieniom |
|
| B. | cień |
cienie |
|
| N. | cieniem |
cieniami |
|
| Ms. | cieniu |
cieniach |
|
| W. | cieniu |
cienie |
Składnia
|
+ | cień | + |
(CZEGO)
|
2. w ogrodzie
Definicja
Kwalifikacja tematyczna
CZŁOWIEK I PRZYRODA Niebo i wszechświat słońce i księżyc, pory dnia
Połączenia
- głęboki; chłodny; przyjemny cień
- cień lasu, ogrodu, zagajnika
- odrobina, skrawek cienia
- 25 (30,35,40...) stopni w cieniu
- szukać cienia
- dawać; znajdować cień
- wyłonić się z cienia
- siedzieć, wylegiwać się; schronić się; ukrywać się w cieniu
Cytaty
|
Dzisiaj nadal od rana czterdzieści stopni w cieniu. W tym upale usycha wszelka ochota na zwiedzanie. źródło: KWSJP: Manuela Gretkowska: Polka, 2001 |
|
|
[...] u mnie niedziele miał dobre, chodził sobie luzem po błoniu, chciał słońca, miał słońce na środku błonia, chciał cienia, miał cień pod starymi wierzbami... źródło: KWSJP: Julian Kawalec: Ukraść brata. Oset, 1985 |
|
|
Nie usłyszał odpowiedzi; twarz żony znajdowała się w cieniu, tkwiła tam nieruchomo żółtą plamą. źródło: KWSJP: Aleksander Minkowski: Czterdziestu na górze, 1961 |
|
|
Szliśmy przez kępy, suche i śliskie, przez step bez cienia, bez masztu drzewa, bez przystani zarośli, przez spalone morze trawy. źródło: KWSJP: Zofia Bystrzycka: Kontuzja, 1976 |
|
|
W poszukiwaniu cienia żołnierze przenosili się z miejsca na miejsce. Słońce stało nieruchomo w zenicie, roztapiało powietrze, roztapiało smary, wzmagając ich ostry zapach, wszystko dokoła drżało i kołysało się jak przezroczysta woda, spocone, nabrzmiałe niecierpliwością. źródło: KWSJP: Gorące południe. Opowiadania bułgarskie 1960-1966, 1967 |
Odmiana
część mowy: rzeczownik
rodzaj gramatyczny: m3
| liczba pojedyncza | liczba mnoga | ||
|---|---|---|---|
| M. | cień |
cienie |
|
| D. | cienia |
cieni rzadziej cieniów |
|
| C. | cieniowi |
cieniom |
|
| B. | cień |
cienie |
|
| N. | cieniem |
cieniami |
|
| Ms. | cieniu |
cieniach |
|
| W. | cieniu |
cienie |
Inne uwagi
Zwykle lp
3. niewyraźny kształt
Definicja
Kwalifikacja tematyczna
KATEGORIE FIZYCZNE Cechy i właściwości materii kształty i figury
KATEGORIE FIZYCZNE Cechy i właściwości materii kolory i światło
Połączenia
- czarny; duży, niewyraźny; znajomy cień
- cień postaci; auta, statku
- cień majaczy, rysuje się; przemyka
Cytaty
|
Tam pokazałeś mi cień sowy na drzewie. A ja powiedziałam, że ją znam, że ona co wieczór przylatuje. źródło: KWSJP: Anna Glińska: Powrót do Santa Cruz, 1972 |
|
|
Okna Stowarzyszenia były jaskrawo oświetlone i migały w nich cienie tańczących par. źródło: KWSJP: Michał Choromański: Dygresje na temat kaloszy, 1966 |
|
|
Kiedy przechodziłam, za oficyną śmignęły dwa duże cienie, rozbiegły się na oświetlonej księżycem ścianie [...]. Poznałam. To był panicz, młodzik z gimnazjum, przebywający na feriach wielkanocnych oraz mała, głupiutka służąca [...]. źródło: KWSJP: Margit Kaffka, Barwy i lata, 1960 |
|
|
Matylda z wolna podnosi oczy i widzi za podwójnym oknem, za firanką, za storą - cień, ciemny zarys znajomej sylwetki... Po raz drugi rozlega się pukanie, głośniejsze niż poprzednie. źródło: KWSJP: Elżbieta Szemplińska-Sobolewska: Potrójny ślad, 1984 |
|
|
Nad jeziorem Miramar płynęły niskie mgły i mlecznymi kłębami przesłaniały majaczące cienie zadrzewionych wysepek. źródło: KWSJP: Maciej Kuczyński: Czeluść, 1972 |
Odmiana
część mowy: rzeczownik
rodzaj gramatyczny: m3
| liczba pojedyncza | liczba mnoga | ||
|---|---|---|---|
| M. | cień |
cienie |
|
| D. | cienia |
cieni rzadziej cieniów |
|
| C. | cieniowi |
cieniom |
|
| B. | cień |
cienie |
|
| N. | cieniem |
cieniami |
|
| Ms. | cieniu |
cieniach |
|
| W. | cieniu |
cienie |
Składnia
|
|
+ | cień | + |
(KOGO/CZEGO)
|
4. ciemna plama
Definicja
Kwalifikacja tematyczna
KATEGORIE FIZYCZNE Cechy i właściwości materii kolory i światło
Relacje znaczeniowe
| antonimy: | światło |
Połączenia
- głęboki cień
- światło i cień; barwy i cienie, blaski i cienie
- gradacja cieni
- operować (umiejętnie) cieniem
- gra świateł i cieni
Cytaty
|
Dwie techniki, inkrustacja i relief, służą temu samemu celowi - skontrastowaniu światła z cieniem, które daje malarskie ożywienie, bogatą zmienność efektów. źródło: KWSJP: Janina Kłosińska: Sztuka bizantyńska, 1975 |
|
|
Uśmiechnął się, rozbroił go ten chłopak, zrodziło się pragnienie pozostania tutaj, wypicia herbaty, porozmawiania z dziewczyną, na której twarzy od mdłego światła naftówki kładły się na przemian blaski i cienie. źródło: KWSJP: Eugeniusz Paukszta: Po burzy jest pogoda, 1966 |
|
|
Nikomachos (ok. 390-340), uważany za artystę bezkonkurencyjnie szybkiego w pracy, był zapewne głównym propagatorem szkicowych malowideł z silną grą świateł i cieni. źródło: KWSJP: Maria Nowicka: Z dziejów malarstwa greckiego i rzymskiego, 1988 |
|
|
[...] kto zostanie, to żyje i jest silny. Nie taki, jak ten paniczyk z siatką niebieskich żył pod skórą na skroniach i półksiężycami cienia pod oczami. źródło: KWSJP: Romuald Cabaj: Trzebienie lasu, 1967 |
|
|
Jak zakomponować płótno, przemyśleć barwy i cienie, jak bez paraliżującego strachu stanąć przed przepaścią rozciągniętej na listwach bieli? źródło: KWSJP: Włodzimierz Kowalewski: Powrót do Breitenheide, 1998 |
Odmiana
część mowy: rzeczownik
rodzaj gramatyczny: m3
| liczba pojedyncza | liczba mnoga | ||
|---|---|---|---|
| M. | cień |
cienie |
|
| D. | cienia |
cieni rzadziej cieniów |
|
| C. | cieniowi |
cieniom |
|
| B. | cień |
cienie |
|
| N. | cieniem |
cieniami |
|
| Ms. | cieniu |
cieniach |
|
| W. | cieniu |
cienie |
5. kosmetyk
Definicja
Kwalifikacja tematyczna
CZŁOWIEK JAKO ISTOTA FIZYCZNA Pielęgnacja ciała przedmioty związane z pielęgnacją ciała
Relacje znaczeniowe
| hiperonimy: | kosmetyk |
Połączenia
- sypki; błyszczący, matowy, perłowy; błękitny, fioletowy, niebieski, różowy... cień
- cień do oczu, powiek
- cień w kamieniu, kremie; w jakimś kolorze, odcieniu
Cytaty
|
Nie polecam natomiast cieni w kremie, bo gromadzą się w załamaniach powiek. Cienie nakładamy oszczędnie. Zawsze lepiej jest pociągnąć pędzelkiem kilka razy w tym samym miejscu, niż zbierać nadmiar koloru. Cienie błyszczące i opalizujące stosujemy na okazje wieczorowe. źródło: NKJP: Małgorzata Lorkowska: Pędzelki, flamastry, kredki, Gazeta Wyborcza, 1998-03-27 |
|
|
[...] kobieta, o której mówi się „przystojna” i „zawsze wyglądała na czterdzieści lat”, ale w której widać już kruchość właściwą szczupłym sześćdziesięcioparolatkom; po kolorze oczu, nieco wyblakłym, zgaduje się, że kiedyś były intensywnie niebieskie, może nawet szafirowe; cień do powiek pasowałby bardziej do tych dawnych, jest spadkiem po tamtych oczach [...]. źródło: NKJP: Jacek Dehnel: Balzakiana, 2008 |
|
|
Nie może wydawać im się podniecająca pomimo gładkiej skóry, bo cienie do powiek ma rozmazane wszędzie, na brodzie, czole i zapadniętych policzkach, ale to nie jest po prostu rozmazany makijaż, to jest jej poranne papuzie dzieło sztuki, widoczny dowód na nieszkodliwe szaleństwo. źródło: NKJP: Katarzyna Sowula: Zero osiemset, 2007 |
|
|
Najpierw turkusową kredką do oczu przeciągnij wzdłuż linii załamania górnej powieki [...]. Następnie nad kreską połóż błękitny cień do oczu [...]. źródło: NKJP: Zrób (do nas) oko: Cosmopolitan, 06-1999 |
|
|
Doskonały na wieczór będzie też połyskliwy błyszczyk. Proponuję koralowy róż z odrobiną perłowo-złotych cząsteczek, a na powieki cień w iskrzącym się odcieniu, np. głęboki miedziano-złoty. źródło: NKJP: MIKO: Fprum czytelników, Gazeta Poznańska, 2004-01-22 |
Odmiana
część mowy: rzeczownik
rodzaj gramatyczny: m3
| liczba pojedyncza | liczba mnoga | ||
|---|---|---|---|
| M. | cień |
cienie |
|
| D. | cienia |
cieni rzadziej cieniów |
|
| C. | cieniowi |
cieniom |
|
| B. | cień |
cienie |
|
| N. | cieniem |
cieniami |
|
| Ms. | cieniu |
cieniach |
|
| W. | cieniu |
cienie |
Składnia
|
|
+ | cień | + |
(do CZEGO)
|
6. duch
Definicja
Kwalifikacja tematyczna
CZŁOWIEK JAKO ISTOTA FIZYCZNA Bieg życia śmierć
Relacje znaczeniowe
| hiperonimy: | duch |
Połączenia
- cienie bliskich, praojców, przodków, umarłych, zmarłych
- wyglądać jak cień
Cytaty
|
Wspomnienia przeniosą się razem z tobą, choć ich o to nie będziesz prosiła. I cień twojej matki pójdzie za tobą, i ojca [...]. źródło: KWSJP: Jewhen Hucało: Domowe ognisko, 1978 |
|
|
Chodziła, a raczej snuła się koło domu jak cień, raz po raz przystając, aby spojrzeć gdzieś przed siebie, gdzieś dalej niż wzrok sięga - za wierzchołki gór. źródło: KWSJP: Władysław Dunarowski: Skazani na dożywocie, 1985 |
|
|
Mucja wierzyła, że cienie przodków widzą ją, słyszą w tej chwili i mogą przywrócić spokój duszy. Objąwszy ramionami sarkofag trybuna, którego rocznica śmierci dziś przypadła, modliła się bez słów, wpatrzona w siebie. źródło: KWSJP: Teodor Jeske-Choiński: Gasnące słońce, 1958 |
|
|
Ja pragnę tylko miewać spokojne, łagodne sny, noce bez powrotów, bez obcowania z cieniami bliskich jak z żywymi, bez pokus umarłej przeszłości. źródło: KWSJP: Władysław Ogrodziński: Ulica zwana Bystrą, 1985 |
|
|
Cała przeszłość, pełna cieni zmarłych przyjaciół i towarzyszy, ogarnęła go naraz przejmującym blaskiem tamtej nadziei i tamtego braterstwa. źródło: KWSJP: Jerzy Andrzejewski: Popiół i diament, 1948 |
Odmiana
część mowy: rzeczownik
rodzaj gramatyczny: m3
| liczba pojedyncza | liczba mnoga | ||
|---|---|---|---|
| M. | cień |
cienie |
|
| D. | cienia |
cieni cieniów |
|
| C. | cieniowi |
cieniom |
|
| B. | cień |
cienie |
|
| N. | cieniem |
cieniami |
|
| Ms. | cieniu |
cieniach |
|
| W. | cieniu |
cienie |
Składnia
|
|
+ | cień | + |
KOGO
|
7. ironii w głosie
Definicja
Kwalifikacja tematyczna
KATEGORIE FIZYCZNE Ilość, liczby i liczenie ogólne określenia ilości
Relacje znaczeniowe
| hiperonimy: | odrobina |
Połączenia
- najmniejszy, najlżejszy cień
- cień drwiny, dystansu, fałszu, goryczy, ironii, kokieterii, nadziei, namysłu, obawy, podejrzeń, przesady, przypuszczenia, rozsądku, ryzyka, szansy, szyderstwa, uczucia, urazy, wahania, wątpliwości, wzruszenia, zainteresowania, zaufania, zawodu, zażenowania
Cytaty
|
Już nie byłem „koteczkiem”, „koteńkiem” czy „słoneczkiem”. Byłem „Kaziem” i to imię wymawiała zimno, bez cienia serdeczności. źródło: KWSJP: Kazimierz Dębnicki: Życie jak życie, 1986 |
|
|
Czego się tu bać? Tych plam na ścianie? A jednak czułem cień niepokoju: dlaczego ten dom, mimo uszkodzeń łatwych do naprawy, stał dotąd opustoszały? I kogo o to spytać? źródło: NKJP: Wojciech Żukrowski: Za kurtyną mroku. Zabawa w chowanego, 1995 |
|
|
Na Wembley Edek jeździ ospale, bez cienia dawnej bojowości i dynamiki. Jakby był uosobieniem polskiego kompleksu Wembley. źródło: KWSJP: Jerzy Delijewski: Życie na torze, 1986 |
|
|
[...] Janka, nie kryjąc przestrachu, powiedziała takim głosem, który nie dopuszczał cienia sprzeciwu: - Nieprawda. Nikt we wsi świni nie bił, bo teraz jest zakaz. źródło: KWSJP: Władysław Dunarowski: Skazani na dożywocie, 1985 |
|
|
Przyroda jest nawet na najlepszej drodze do wykształcenia latających odrzutowców. Nie ma w tym cienia przesady. źródło: KWSJP: Jan Rurański: Dlaczego sól jest słona, 1984 |
Odmiana
część mowy: rzeczownik
rodzaj gramatyczny: m3
| liczba pojedyncza | liczba mnoga | ||
|---|---|---|---|
| M. | cień |
cienie |
|
| D. | cienia |
cieni rzadziej cieniów |
|
| C. | cieniowi |
cieniom |
|
| B. | cień |
cienie |
|
| N. | cieniem |
cieniami |
|
| Ms. | cieniu |
cieniach |
|
| W. | cieniu |
cienie |
Inne uwagi
Zwykle lp
Składnia
|
|
+ | cień | + |
CZEGO
|
8. ubocze
Definicja
Kwalifikacja tematyczna
ATEMATYCZNY
Połączenia
- osoba z cienia
- usuwać się, wycofać się w cień; odsuwać kogoś/coś, spychać coś, usuwać kogoś/coś w cień
- być w cieniu; chować się, pozostawać, trzymać się, znaleźć się w cieniu; żyć w cieniu
Cytaty
|
Tam, usunąwszy się w cień, w białej, dość skromnej willi mieszkał marszałek Józef Piłsudski. źródło: KWSJP: Kazimierz Dębnicki: Życie jak życie, 1986 |
|
|
Pyton podziwia świetny talent swojej pięknej żony, bardzo taktownie pozostaje w cieniu, podczas gdy ją odwiedzają inni znakomici poeci, dyrektorzy teatrów czy reżyserzy, i występuje na plan pierwszy tylko wówczas, gdy chodzi o zawarcie umowy, o wystawienie jej sztuki na scenie lub o wydanie kolejnego tomiku wierszy. źródło: KWSJP: Janusz Meissner: Wiatr w podeszwach, 1976 |
|
|
Ten drugi nurt sztuki, ludowy czy raczej plebejski, dojdzie w odpowiednim momencie do głosu, usuwając w cień fascynującą, ale obcą sztukę Greków. źródło: KWSJP: Maria Nowicka: Z dziejów malarstwa greckiego i rzymskiego, 1988 |
Odmiana
część mowy: rzeczownik
rodzaj gramatyczny: m3
| liczba pojedyncza | liczba mnoga | ||
|---|---|---|---|
| M. | cień |
cienie |
|
| D. | cienia |
cieni rzadziej cieniów |
|
| C. | cieniowi |
cieniom |
|
| B. | cień |
cienie |
|
| N. | cieniem |
cieniami |
|
| Ms. | cieniu |
cieniach |
|
| W. | cieniu |
cienie |
Inne uwagi
Zwykle lp
9. dawnej potęgi
Definicja
Kwalifikacja tematyczna
KATEGORIE FIZYCZNE Cechy i właściwości materii jakość i intensywność
Połączenia
- nikły cień czegoś
- cień (dawnej, minionej) chwały, potęgi, świetności
Cytaty
|
[...] dzisiejsza „Demokratyczna Rosja” jest jedynie nikłym cieniem dawnej potęgi, ostatnio jej zdolności mobilizacyjne były znikome. źródło: NKJP: Leon Bójko: Rozyjski Poker, Gazeta Wyborcza, 1993-03-27 |
|
|
Nie czekały tam na nich ciepłe kwatery i pełne żywności składy, więc wkrótce w armii Guiscarda zaczęła szerzyć się zaraza. Wilhelm z Apulii z przesadą napisał, że w krótkim czasie zmarło aż 500 rycerzy. Z nastaniem wiosny będąca cieniem własnej świetności normańska armia napotkała kolejny problem. źródło: NKJP: Dariusz Piwowarczyk: Słynni rycerze Europy. Rycerze Chrystusa, 2007 |
|
|
[...] jest konkretnym, fizycznym miastem, ośrodkiem cywilizacji Wieczoru, odbudowanym na pozostałościach ostatniej z wielkich kultur Popołudnia. Jego mieszkańcy zdołali odzyskać cień dawnej chwały ludzkości poprzez łupienie Pustyni Rdzy z metalu, dzieł sztuki i Starych Maszyn, których zasad działania nie rozumieją. źródło: NKJP: Michał Kubalski: Rycerze Pastelowego Stołu, 2009-04-08 |
Odmiana
część mowy: rzeczownik
rodzaj gramatyczny: m3
| liczba pojedyncza | liczba mnoga | ||
|---|---|---|---|
| M. | cień |
cienie |
|
| D. | cienia |
cieni rzadziej cieniów |
|
| C. | cieniowi |
cieniom |
|
| B. | cień |
cienie |
|
| N. | cieniem |
cieniami |
|
| Ms. | cieniu |
cieniach |
|
| W. | cieniu |
cienie |
Inne uwagi
Zwykle lp
Składnia
|
|
+ | cień | + |
CZEGO
|