UKRYJ ODMIANĘ ROZWIŃ WSZYSTKO DRUKUJ

dom

Chronologizacja

2 połowa XIV w., SStp

Odmiana

część mowy: rzeczownik

rodzaj gramatyczny: m3

	liczba pojedyncza	liczba mnoga
M.	dom	domy
D.	domu	domów
C.	domowi	domom
B.	dom	domy
N.	domem	domami
Ms.	domu	domach
W.	domu	domy

Pochodzenie

psł. *domъ

1. budynek

Definicja

budynek przeznaczony na mieszkania lub na pomieszczenia dla zakładów pracy i instytucji

Kwalifikacja tematyczna

CODZIENNE ŻYCIE CZŁOWIEKA Najbliższe środowisko życia człowieka dom/inne miejsca zamieszkania i ich otoczenie

CZŁOWIEK I TECHNIKA Budownictwo rodzaje budowli i ich cechy

Połączenia

drewniany, kamienny, murowany; dwupiętrowy, jednopiętrowy, parterowy, piętrowy; niski, wysoki; duży, mały, wielki; biały, ciemny, czerwony, szary; okoliczny, narożny, sąsiedni; krakowski, warszawski; letni; chłopski, podmiejski, wiejski; rodzinny; jednorodzinny, wielorodzinny; prywatny, własnościowy; opuszczony; stary, zniszczony; luksusowy, piękny dom
dom z garażem, z ogrodem
dom w górach, w lesie, w mieście; w Krakowie, w Warszawie
dach, fasada, piętro, próg, ściana; brama, drzwi, okno; wnętrze; numer; ruiny; administrator, gospodarz, mieszkańcy, właściciel; sprzedaż, wynajem, zakup domu
drzwi, wejście do domu
ławka przed domem
dom stoi przy alei, przy placu, przy ulicy
postawić, wybudować, wykończyć; zaprojektować; urządzić; kupić, sprzedać dom
wejść/ wchodzić do domu
stanąć/stać, zatrzymać się/zatrzymywać się pod domem
mieszkać, zamieszkać w domu

Cytaty

	Zamieszkał Saszka w Wierszalinie, gdzie stały już trzy nowe domy, czwarty był w budowie. źródło: NKJP: Włodzimierz Pawluczuk: Judasz, 2004
	Odbudowane zostało skrzydło domu przy ulicy Chmielnej 21, zwalonego przez bombę lotniczą. źródło: NKJP: Feliks Jabłkowski: Dom Towarowy Bracia Jabłkowscy: romans ekonomiczny, 2005
	Te puste miejsca, z czego Lu długo nie zdawała sobie sprawy, to były ślady po zburzonych domach, których nie odbudowano. źródło: NKJP: Anna Bolecka: Concerto d'amore, 2004
	Był to przestronny dwupiętrowy dom z facjatkami; prawie dworek z gankiem i dwiema werandami, letnią, z markizą chroniącą przed słońcem, i zimową, całą oszkloną. źródło: NKJP: Krystyna Kofta: Złodziejka pamięci , 1998
	Zostawiamy samochód na podwórku otoczonym domami z czerwonej cegły, sprawiającymi wrażenie opuszczonych. źródło: NKJP: Marek Bukowski: Wysłannik szatana, 1999

2. mieszkanie

Definicja

miejsce, w którym się mieszka

Kwalifikacja tematyczna

CODZIENNE ŻYCIE CZŁOWIEKA Najbliższe środowisko życia człowieka dom/inne miejsca zamieszkania i ich otoczenie

Relacje znaczeniowe

synonimy:

chałupa, chata, domek

Połączenia

ciasny, skromny, ubogi; czysty, ładny, zadbany dom
urządzać; opuścić dom
przyjść/przychodzić, wejść/wchodzić do domu; wyjść/wychodzić; wyprowadzić się z domu
pracować, siedzieć, uczyć się; spotykać się; czekać w domu

Cytaty

	Nieraz słyszałam rozmowy o czyimś okropnie zaniedbanym domu, w którym nie ma kąta bez pajęczyny. źródło: NKJP: Hanna Jurczak-Gucwińska: Zwierzęta w moim domu, 1997
	Ula prosi, żebyś do niej przyszła, siedzi w domu, sprząta czy coś tam. źródło: NKJP: Irena Jurgielewiczowa: Ten obcy, 1990
	Artur odwiedził Kuderskich w domu i zaproponował współpracę. źródło: NKJP: Ewa Winnicka: Scenariusz dla moich sąsiadów, Polityka, 2000-02-19
	Widywali się często, uczęszczając na te same wykłady i zajęcia, przyjaźnili się, żartowali, spotykali się w domu ... W domu Krystyny, ma się rozumieć. źródło: NKJP: Ewa Berberyusz: Jedno z dwojga, 1968
	On nie przywiązuje wagi do pieniędzy, do tego, żeby mieć ładnie i porządnie urządzony dom. źródło: NKJP: Mariusz Szczygieł: Szczęście jako domek, Gazeta Wyborcza, 1995-08-26

3. rodzina

Definicja

rodzina mieszkająca w jednym mieszkaniu lub budynku

Kwalifikacja tematyczna

CODZIENNE ŻYCIE CZŁOWIEKA Rodzina

Połączenia

cudowny, dobry, miły, spokojny, szczęśliwy, wesoły; wielodzietny; rozbity dom
głowa, przyjaciel domu
atmosfera w domu
obudzić cały dom
pojechać gdzieś, wyjechać gdzieś całym domem
pisać do domu

Cytaty

	Zaspany, męski głos zbeształ mnie w bardzo niemiły sposób, ponieważ obudziłam cały dom (w tym psa i jego właściciela). źródło: NKJP: Piszę ten tekst ku przestrodze dla innych kobiet, którym popsuje się samochód w drodze do pracy..., Nakielski Czas, 2008-01-10
	Przed wymarszem napisałem do domu list na jednym z zielonych druczków poczty polowej, którymi przezornie wypchałem sobie kieszenie jeszcze w Bielsku. źródło: NKJP: Jan Józef Szczepański: Polska jesień, 1995
	Gdy wieść o zdolnościach młodego pianisty rozeszła się po Warszawie, grono przyjaciół domu powiększyli Józef Elsner i Wilhelm Würfel, późniejsi nauczyciele Chopina. źródło: NKJP: Marta Górmicka: Geniusz, Wiedza i Życie, 1999
	Lecz postanowiono, że pojutrze całym domem pojedziemy do Rudy. źródło: NKJP: Witold Gombrowicz: Pornografia, 1987
	Jestem szanowany, w pracy, w domu i to daje mi siłę życia. źródło: NKJP: Jan Bijak: Piekłem nie postraszy, 1982

4. gospodarstwo

Definicja

ogół spraw gospodarczych związanych z zaspokajaniem potrzeb bytowych rodziny

Kwalifikacja tematyczna

CODZIENNE ŻYCIE CZŁOWIEKA Najbliższe środowisko życia człowieka

CODZIENNE ŻYCIE CZŁOWIEKA Rodzina

Relacje znaczeniowe

synonimy:

gospodarstwo

Połączenia

prowadzić, utrzymywać, zaniedbać/zaniedbywać dom
zajmować się domem
wydawać, zarabiać na dom

Cytaty

	Myślę, że żadna kobieta nie może się pogodzić z tym, iż dom i rodzina są dla mężczyzny w pewnym sensie marginesem. źródło: NKJP: Jarosław Iwaszkiewicz, Jerzy Andrzejewski: Listy (opracował Andrzej Fiett), 1991
	Hojnie łożył pieniądze na dom, żonę zaopatrzył w samochód, aby nie zdzierała po próżnicy drogich butów w autobusach. źródło: NKJP: Trafiony zatopiony, Co Tydzień Jaworzno , 2003-06-04
	Musiała prowadzić dom, zdążać na próby, wieczorami pisała teksty. źródło: NKJP: Ariadna Lewańska: Sonata dla Natalii, 1996
	Żona nie pracuje, wydaje na dom dwa razy więcej niż zarabiam. źródło: NKJP: Piotr Lipiński: Kafeteria uczonych, Gazeta Wyborcza, 1992-03-27
	Mężczyźni mało zajmują się domem: ponad 90 proc. nie pierze, 70 proc. nie sprząta, nie gotuje i nie zmywa, 63 proc. nie robi zakupów. źródło: NKJP: Kobieta w domu pracuje, mężczyzna odpoczywa, Gazeta Wyborcza, 1995-05-13

5. królewski

Definicja

książk.

rodzina królewska, arystokratyczna lub inaczej utytułowana

Kwalifikacja tematyczna

CZŁOWIEK W SPOŁECZEŃSTWIE Zasady współżycia społecznego stosunki, grupy i organizacje społeczne

CODZIENNE ŻYCIE CZŁOWIEKA Rodzina relacje rodzinne

Połączenia

dom habsburski, jagielloński; arystokratyczny, królewski, książęcy; panujący
dom Jagiellonów, Habsburgów, Stuartów; książąt jakichś
potomek domu kogoś|jakiegoś
pochodzić, wywodzić się z domu kogoś|jakiegoś

Cytaty

	Stary, wierny przyjacielu domu Stuartów, witaj! Potrzebujemy twej rady, twego silnego ramienia, potęgi twego klanu! źródło: NKJP: George Bidwell: Cudzą krwią, 1973
	Obaj z bratem Jerzym byli Abramowicze od młodości ślepo związani z domem książąt na Nieświeżu, a przez dzierżawy materialnie zależni. źródło: NKJP: Wojciech Pogonowski: Starościna opeska, Polityka, 2008-02-23
	W latach sześćdziesiątych, gdy dom Czartoryskich łudził się jeszcze możnością wpływu na wypadki, urządzono w Hotelu Lambert wystawę klejnotów narodowych polskich, które w wielkiej ilości uwiozła magnateria na wygnanie. źródło: NKJP: Stanisław Wasylewski: Życie polskie w XIX wieku, 2008
	Zdawano sobie sprawę, że Słowianie bałkańscy od wielu pokoleń patrzyli na dom habsburski jako na przedstawiciela cywilizacji europejskiej i chrześcijańskiej [...]. źródło: NKJP: Henryk Wereszycki: Sojusz trzech cesarzy. Walka o pokój europejski 1872–1878, 2010

Składnia

	+	dom	+	KOGO
	+	dom	+	JAKI

6.a instytucja

Definicja

instytucja prowadząca działalność w pewien sposób związaną z tym, co nazywa następujący rzeczownik lub przymiotnik

Kwalifikacja tematyczna

CZŁOWIEK W SPOŁECZEŃSTWIE Biznes funkcjonowanie firm i przedsiębiorstw

CZŁOWIEK W SPOŁECZEŃSTWIE Edukacja i oświata organizacje/placówki opiekuńcze i kulturalne

Połączenia

dom akademicki, robotniczy, studencki; aukcyjny, bankowy, handlowy, maklerski, noclegowy, pogrzebowy, wczasowy, wydawniczy
dom aktora, samotnej matki, opieki społecznej; księży emerytów, starców; kultury, mody; pielgrzyma; harcerza, kolejarza, pszczelarza, technika
impreza, spotkanie w domu
chodzić do domu
mieszkać, przebywać, zamieszkać, spotykać się w domu kogoś/czegoś|jakimś

Cytaty

	Jak dotąd żadna z firm farmaceutycznych nie zdobyła się na podarowanie szczepionki domom rencisty czy domom dla przewlekle chorych. źródło: NKJP: Sławomir Zagórski: Pora szczepień, Gazeta Wyborcza , 1997-10-17
	Nowojorski dom wydawniczy Random House zakupił za sześć milionów dolarów prawa do amerykańskiego wydania książki papieża Jana Pawła II „Przekraczając próg nadziei”. źródło: NKJP: Jacek Kalabiński: Książka Papieża, Gazeta Wyborcza, 1994-07-15
	Dom Kojdrów w Grzęsce stał się domem wiciarzy i spółdzielców. Tam odbywały się spotkania wielkiej wagi, na których przed wojną wytyczyły się drogi postępu ruchu ludowego, a w czasie wojny, w konspiracji, pracowały władze podziemne, wojskowe i polityczne. źródło: NKJP: Zofia Solarzowa: Mój pamiętnik, 1985
	Wiele uwagi poświęca się tam zadaniom w środowisku wiejskim, mówi o tworzeniu wiejskich domów rolnika, a także domów tzw. dziennego pobytu. źródło: NKJP: Dobrochna Kędzierska: Żal na luzie, 2009

Składnia

	+	dom	+	KOGO/CZEGO
	+	dom	+	JAKI

6.b siedziba

Definicja

siedziba domu - instytucji

Kwalifikacja tematyczna

CZŁOWIEK W SPOŁECZEŃSTWIE Biznes funkcjonowanie firm i przedsiębiorstw

CZŁOWIEK W SPOŁECZEŃSTWIE Edukacja i oświata organizacje/placówki opiekuńcze i kulturalne

Połączenia

dom akademicki, robotniczy, studencki; aukcyjny, bankowy, handlowy, maklerski, noclegowy, pogrzebowy, wczasowy, wydawniczy;
dom aktora, samotnej matki; opieki społecznej; księży emerytów, sierot, starców; kultury, mody; pielgrzyma; harcerza, kolejarza, pszczelarza, technika
postawić, wybudować dom
stać, zatrzymać się pod domem
zatrzymać się przy domu
dom stoi gdzieś

Cytaty

	Tam, przy domu akademickim, konwojenci zarządzili odpoczynek. źródło: NKJP: Edward Kołodziejczyk: Tryptyk warszawski, 1984
	Nowy dom pogrzebowy będzie stawiany na cmentarzu, na granicy działek należących do dwóch parafii: św. Wawrzyńca i św. Stanisława. źródło: NKJP: (ST): Lepiej późno niż wcale, Nakielski Czas, 2002-09-04
	Stary dom pszczelarza obracał się w ruinę, budowa nowego utknęła. źródło: NKJP: Jedyny powód bzykania, Polityka, 2001-09-15
	Poinformowano, że przez ostatnie pięć lat NOT wybudował kilka domów technika. źródło: NKJP: NOT do Sejmu, Gazeta Wyborcza, 1993-08-25

Składnia

	+	dom	+	KOGO/CZEGO
	+	dom	+	JAKI

Frazeologizmy

Biały Dom
bogaty z domu
Dom Boży
dom czyjś jest otwarty dla kogoś
dom dziecka
dom gry
dom mediowy
dom modlitwy
dom otwarty
dom pasywny
dom publiczny
dom rozpusty
dom uciech
dom schadzek
dom spokojnej starości
dom pogodnej starości
dom pogodnej jesieni
dom spokojnej jesieni
dom wariatów
dom zdrojowy
jestem w domu
ktoś czuje się jak w domu
ktoś czuje się jak u siebie w domu
ktoś jest gościem w domu
ktoś jest rzadkim gościem w domu
ktoś jest panem samego siebie
ktoś jest panem we własnym domu
ktoś nazywa się z domu jakoś
ktoś nie ma wszystkich w domu
ktoś pełni honory domu
ktoś czyni honory domu
ktoś poczuł się jak w domu
ktoś poczuł się jak u siebie w domu
ktoś postawił cały dom na nogi
ktoś stawia cały dom na nogi
pan domu
pani domu
psa by nie wygonił
psa by z domu nie wygnał
psa by z domu nie wygonił
wino domowe
wino domu
z dobrego domu
z domu

Przysłowia

Kto drogi skraca, (ten) do domu nie wraca
Kto drogę skraca, (ten) do domu nie wraca
Kto drogi skraca, na noc do domu nie wraca
Gość w dom, Bóg w dom
W domu powieszonego nie mówi się o sznurze
W domu wisielca nie mówi się o sznurze
Wszędzie dobrze, ale w domu najlepiej
Wszędzie jest dobrze, ale w domu najlepiej
Jak / Gdy kota nie ma w domu, (to) myszy harcują
Głodno, chłodno i do domu daleko
Chłodno, głodno i do domu daleko
Kto nie ma miedzi, ten w domu siedzi

Data ostatniej modyfikacji: 25.05.2023